Tanzania yafungua ukurasa mpya huduma za afya

TANZANIA inakabiliwa na changamoto ya kuendeleza baadhi ya huduma muhimu za afya baada ya mabadiliko katika ufadhili wa Marekani kuibua wasiwasi kuhusu uendelevu wa programu za kupambana na Virusi vya Ukimwi (VVU), matibabu, huduma za maabara na huduma zinazotolewa kwa jamii.

Kwa zaidi ya miongo miwili, Marekani kupitia Mpango wa Dharura wa Rais wa Marekani wa Kupambana na UKIMWI (PEPFAR) imekuwa miongoni mwa washirika wakuu wa Tanzania katika mapambano dhidi ya VVU, ikisaidia huduma za upimaji, matibabu, kinga, mifumo ya maabara, ufuatiliaji wa ugonjwa na uimarishaji wa mfumo wa afya.

Kwa ukubwa wa mchango huo, mabadiliko katika ufadhili wa Marekani sasa yamegeuza suala hilo kutoka kuwa mjadala wa fedha pekee na kuwa mtihani wa uwezo wa Tanzania kuendeleza huduma muhimu pale mshirika mkubwa wa kimataifa anapopunguza au kubadili kiwango cha msaada.

Athari za mabadiliko hayo zilianza kuonekana mwaka 2025 baada ya Serikali ya Marekani kusitisha au kupitia upya sehemu kubwa ya misaada yake ya kimataifa. Nchini Tanzania, ripoti za UNAIDS zilionyesha kuwa baadhi ya huduma za kinga dhidi ya VVU zilizotegemea kwa kiasi kikubwa fedha za PEPFAR zilikumbwa na changamoto.

Miongoni mwa huduma zilizoathirika ni programu zilizolenga wasichana na wanawake vijana, huduma kwa watoto walio katika mazingira hatarishi pamoja na tohara ya hiari ya kitabibu kwa wanaume.

Baadhi ya huduma za PrEP, zinazotumika kupunguza hatari ya maambukizi ya VVU, pia zilikumbwa na changamoto, huku kukiwa na wasiwasi kuhusu upatikanaji wa dawa za kupunguza makali ya VVU, usafirishaji wa sampuli za maabara na mwendelezo wa matibabu.

Hata hivyo, Tanzania ilikuwa na akiba ya dawa za ARV iliyotarajiwa kutosheleza mahitaji kwa miezi kadhaa. Changamoto kubwa ilikuwa zaidi ya dawa, kwani kutokuwa na uhakika wa ufadhili wa muda mrefu kulizua swali la namna huduma nyingine zinazowezesha matibabu hayo zingeendelea kugharamiwa.

Programu zinazoungwa mkono na Marekani zimechangia pia kujenga uwezo wa maabara, mifumo ya takwimu, ufuatiliaji wa magonjwa, utaalamu wa kitaalamu, huduma za jamii na nguvu kazi katika sekta ya afya.

Hivyo, kuziba pengo la ufadhili wa Marekani hakuhitaji Tanzania kutafuta fedha za kununua dawa pekee, bali pia kuimarisha na kugharamia miundombinu na mifumo yote inayowezesha huduma hizo kufanya kazi.

UGANDA NA KENYA ZATOA TASWIRA

Uzoefu wa nchi nyingine za Afrika Mashariki unaonyesha ukubwa wa changamoto inayoweza kujitokeza wakati wa mpito kutoka ufadhili wa nje kwenda utegemezi mkubwa wa rasilimali za ndani.

Nchini Uganda, mabadiliko ya msaada wa Marekani yaliathiri usafirishaji wa bidhaa za huduma za VVU kutoka vituo vya wilaya kwenda vituo vya afya vya ngazi za chini, huku baadhi ya huduma za jamii na zile zilizokuwa zikiendeshwa kwa msaada wa mashirika yasiyo ya kiserikali zikisitishwa.

UNAIDS pia iliripoti wasiwasi kuhusu kupungua kwa uwezo katika baadhi ya vituo vinavyotoa huduma za ARV, pamoja na changamoto katika huduma za PrEP, upimaji wa VVU na ajira za baadhi ya watumishi waliokuwa wakilipwa kupitia programu zinazoungwa mkono na Marekani.

Tafiti zilizofanyika baadaye Uganda pia zilionyesha kuvurugika kwa baadhi ya huduma za kinga, vipimo vya kiwango cha virusi mwilini na huduma za kuwafikia wagonjwa katika jamii.

Nchini Kenya, changamoto kama hizo ziliripotiwa katika baadhi ya maeneo, zikiwemo kupunguzwa kwa muda wa kupewa dawa, wagonjwa kukosa kufika kliniki na kuvurugika kwa baadhi ya huduma za ufuatiliaji.

Mabadiliko hayo pia yalizua wasiwasi kuhusu usiri na unyanyapaa baada ya baadhi ya huduma za VVU kuunganishwa kwa haraka zaidi katika huduma za msingi za afya.

Uchambuzi wa Center for Global Development umeonyesha kuwa sehemu kubwa ya rasilimali zilizokuwa zimepangwa kupitia PEPFAR katika baadhi ya nchi za Afrika iliathiriwa na kusitishwa kwa mikataba ya ufadhili.

Afrika Kusini, kwa mfano, ilibakiwa na chini ya robo ya rasilimali zilizokuwa zimepangwa katika baadhi ya tuzo za PEPFAR zilizokuwa zikitekelezwa na USAID zilizochunguzwa na utafiti huo.

Tanzania, Uganda, Zimbabwe, Malawi na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo zilikuwa miongoni mwa nchi ambazo kati ya asilimia 25 na 50 ya rasilimali zilizopangwa zilihusishwa na mikataba iliyositishwa.

SI DAWA PEKEE

Uzoefu huo unaonyesha kuwa hatari kubwa si lazima iwe kusimama kwa huduma za matibabu ya VVU mara moja. Madhara yanaweza kujitokeza taratibu kupitia kupungua kwa huduma za kinga, huduma za jamii, uwezo wa maabara, wataalamu wenye ujuzi na huduma kwa makundi yaliyo katika mazingira hatarishi.

Kwa Tanzania, suala hilo ni muhimu kwa sababu mfumo wa huduma za VVU unategemeana katika hatua nyingi.

Mgonjwa anaweza kupata dawa katika kituo cha afya, lakini mafanikio ya matibabu yanategemea pia vipimo vya maabara, ufuatiliaji wa kiwango cha virusi, takwimu sahihi, wataalamu wa afya, ufuatiliaji wa wagonjwa katika jamii na mnyororo wa uhakika wa usambazaji wa dawa na vifaa tiba.

Kwa hiyo, changamoto iliyopo si tu kuhakikisha dawa zinaendelea kuwepo, bali kuhakikisha mfumo mzima unaowezesha huduma hizo unaendelea kufanya kazi.

TANZANIA YACHUKUA HATUA

Pamoja na changamoto hizo, Tanzania haijaanza kutoka sifuri. Serikali imekuwa ikichukua hatua za kupunguza athari za mabadiliko ya ufadhili, ikiwa ni pamoja na jitihada za kuwaingiza baadhi ya watumishi wa afya katika mfumo wa Serikali, kuimarisha mifumo ya kielektroniki ya taarifa za matibabu ya VVU na kuhakikisha usambazaji wa dawa na bidhaa za afya unaendelea kupitia Bohari ya Dawa (MSD).

Pia kumekuwa na jitihada za kutafuta njia mbadala za usafirishaji wa sampuli za maabara ili kuhakikisha vipimo vinaendelea kufanyika bila kukwama.

Changamoto iliyopo ni kama hatua hizo zinaweza kupanuliwa kwa kasi na kupata fedha za kutosha kuzuia mianya katika huduma.

Rekodi za Serikali ya Marekani zinaonyesha kuwa baadhi ya shughuli zinazoungwa mkono na PEPFAR bado zimeendelea kupata ufadhili Tanzania mwaka 2026, ikiwemo programu zinazotekelezwa kwa kushirikiana na Wizara ya Afya na mashirika yanayotoa huduma za VVU katika maeneo kama Pwani, Kigoma, Mara na Shinyanga.

Hali hiyo inaonyesha kuwa Tanzania bado inanufaika na msaada wa Marekani, lakini wakati huo huo inadhihirisha namna ufadhili wa kimataifa ulivyojikita katika mfumo wa utoaji wa huduma za afya nchini.

MTIHANI WA KUJITEGEMEA

Kwa Tanzania, mabadiliko ya ufadhili wa Marekani yanatoa fursa ya kutafakari upya namna ya kugharamia huduma za afya kwa muda mrefu.

Uzoefu wa Uganda, Kenya na Afrika Kusini unaonyesha kuwa mpito wa haraka kutoka ufadhili wa nje unaweza kuathiri si matibabu pekee, bali pia kinga, huduma za jamii, maabara, takwimu na rasilimali watu.

Hivyo, Tanzania inaweza kuendelea kudumisha huduma muhimu za matibabu kwa muda mfupi, lakini kuendeleza mifumo yote inayozifanya huduma hizo ziwe endelevu kutahitaji kuongeza uwekezaji wa ndani, kuimarisha mifumo ya Serikali na kutafuta vyanzo vya uhakika vya fedha kutoka kwa washirika wengine.

Hatimaye, mabadiliko ya ufadhili wa Marekani yameibua changamoto pana zaidi kwa Tanzania na nchi nyingine zinazotegemea misaada katika sekta ya afya.

Mtihani si kama nchi inaweza kupata fedha nyingine kuchukua nafasi ya fedha za Marekani pekee, bali kama inaweza kuchukua jukumu la kugharamia na kuendesha mfumo mzima ambao kwa muda mrefu umewezeshwa kwa sehemu kubwa na fedha hizo.