PEPFAR na mustakabali wa mfumo wa afya Tanzania

Kwa zaidi ya miongo miwili, Tanzania imekuwa ikitegemea kwa kiasi kikubwa ufadhili wa kimataifa katika kuendesha baadhi ya huduma muhimu za afya, hasa mapambano dhidi ya VVU na UKIMWI.

Miongoni mwa washirika wakubwa ni Mpango wa Dharura wa Rais wa Marekani wa Kukabiliana na UKIMWI (PEPFAR), ambao kwa miaka mingi umechangia upatikanaji wa huduma za matibabu, kinga, huduma za maabara, programu za jamii, mifumo ya takwimu pamoja na kuwawezesha wahudumu wa afya.

Ushirikiano huo umewezesha mamilioni ya watu kupata huduma muhimu za kuokoa maisha. Hata hivyo, mabadiliko katika ufadhili wa Marekani yameibua swali kubwa kuhusu uwezo wa Tanzania kuendeleza huduma hizo iwapo fedha za nje zitapungua au kubadilisha mwelekeo.

Swali si kama msaada huo umekuwa na manufaa. Umekuwa muhimu. Swali kubwa sasa ni kiasi gani cha uwekezaji huo kimejenga uwezo wa kudumu wa taifa, na kiasi gani kimeendelea kugharamia mifumo ambayo bado inahitaji fedha za nje ili iendelee kufanya kazi?

Ufadhili uliposimama

Udhaifu huo ulionekana wazi mwaka 2025 wakati baadhi ya ufadhili wa Marekani uliposimamishwa au kuvurugika.

Taarifa za UNAIDS zilionyesha kuwa hatua hiyo ilisababisha kusimama kwa kiwango kikubwa kwa baadhi ya programu za kinga dhidi ya VVU zilizokuwa zikitegemea kikamilifu fedha za PEPFAR.

Miongoni mwa huduma zilizoathirika ni programu zilizolenga wasichana na wanawake vijana walio katika mazingira hatarishi, watoto yatima na walio katika mazingira magumu, pamoja na tohara ya hiari kwa wanaume.

Baadhi ya huduma nyingine, ikiwemo PrEP kwa makundi fulani yaliyo katika hatari ya maambukizi, nazo zilikumbwa na athari.

Athari hazikuishia kwenye kinga. UNAIDS ilieleza pia kuwepo kwa wasiwasi kuhusu uwezekano wa kukatizwa kwa matibabu, wagonjwa kuhifadhi dawa za ARV kwa hofu ya kukosekana, pamoja na changamoto katika usafirishaji wa sampuli za maabara.

Msaada wa kitaalamu kwa mikoa, halmashauri na vituo vya afya nao uliathirika.

Ingawa Tanzania ilikuwa imechukua hatua kulinda upatikanaji wa dawa za ARV, bado kulikuwa na wasiwasi kuhusu usalama wa bidhaa hizo na mwendelezo wa utekelezaji wa programu baada ya mwaka 2025.

Tatizo lililo nyuma ya fedha

Tukio hilo limeibua changamoto pana zaidi kuliko suala la kupungua kwa fedha.

Ufadhili wa nje unaweza kusaidia nchi kupanua huduma kwa haraka, lakini ikiwa mishahara, utaalamu wa kitaalamu, mifumo ya taarifa, huduma za maabara, usafirishaji na mitandao ya huduma za jamii vinaendelea kugharamiwa zaidi na wafadhili, nchi inaweza kupata ugumu mkubwa pale chanzo hicho cha fedha kinapobadilika.

Tathmini ya Benki ya Dunia ya mwaka 2026 inaonyesha ukubwa wa changamoto hiyo.

Kwa mujibu wa Benki hiyo, Tanzania kwa muda mrefu imekuwa ikitegemea kwa kiasi kikubwa msaada wa kimataifa katika kugharamia mfumo wake wa afya, huku msaada wa Marekani wa nchi mbili pamoja na ufadhili kutoka Global Fund ukichangia karibu theluthi mbili ya misaada ya nje kwa sekta hiyo.

Benki ya Dunia inaonya kuwa vyanzo hivyo viwili sasa vinapungua, hali inayosababisha pengo kubwa na la haraka katika ufadhili wa afya.

Gharama ya wafanyakazi

Changamoto hiyo inaonekana pia katika nguvu kazi ya sekta ya afya.

Tathmini ya Shirika la Fedha Duniani (IMF) ilibainisha kuwa zaidi ya wafanyakazi 20,000 walikuwa wameajiriwa moja kwa moja au kwa njia isiyo ya moja kwa moja kupitia programu zilizoungwa mkono na USAID.

Aidha, takribani wahudumu wengine 30,000 wa afya walikuwa wakipokea msaada wa USAID kwa ajili ya shughuli za ziada walizokuwa wakifanya mbali na majukumu yao rasmi.

Kwa hiyo, iwapo ufadhili wa nje unakatika, serikali haikabiliwi tu na suala la kutafuta fedha za dawa. Inapaswa pia kuangalia namna ya kugharamia wafanyakazi, mifumo ya taarifa, usafirishaji wa sampuli, huduma za maabara na shughuli za jamii zilizokuwa zikitegemea ufadhili huo.

Hapo ndipo gharama halisi ya utegemezi wa wafadhili inapojitokeza. Kenya, Uganda na Zambia

Tanzania si nchi pekee inayokabili changamoto hiyo.

Nchini Kenya, uchambuzi wa mwaka 2026 wa Centre for Epidemiological Modelling and Analysis katika Chuo Kikuu cha Nairobi ulionyesha kuwa ufadhili wa nje wa afya ulipungua kutoka Shilingi za Kenya bilioni 126 hadi bilioni 54 katika mwaka wa fedha 2025/26, kufuatia kuondolewa kwa msaada wa Marekani pamoja na kupungua kwa ufadhili wa serikali.

Uchambuzi huo ulikadiria kuwa kaunti za Kenya zingehitaji takribani Shilingi za Kenya bilioni 47.8 kila mwaka ili kugharamia zaidi ya wafanyakazi 41,000 waliokuwa wakiungwa mkono na PEPFAR.

Mfumo wa taarifa za afya nao ulionekana kuwa miongoni mwa maeneo yaliyotegemea kwa kiasi kikubwa fedha za nje, huku makundi yaliyo katika mazingira magumu yakitajwa kuwa katika hatari zaidi ya kuathirika.

Uganda nayo imekumbwa na changamoto kama hizo. UNAIDS iliripoti kuwa kupungua kwa ufadhili wa Marekani kuliathiri usambazaji wa bidhaa za VVU, programu za jamii, PrEP, upimaji wa VVU na uwezo wa baadhi ya vituo vya kutoa huduma za ARV.

Zambia nayo imetoa ishara nyingine ya tahadhari. Uchambuzi wa mwaka 2026 kuhusu athari za kupunguzwa kwa fedha za Marekani ulionyesha kushuka kwa baadhi ya huduma za VVU baada ya kusitishwa kwa shughuli Januari 2025.

Ingawa baadhi ya vituo vilirejea katika viwango vya awali, watafiti walibaini kupungua kwa baadhi ya huduma za upimaji wa VVU na kuanzisha matibabu ya ARV, huku upungufu wa wafanyakazi, changamoto katika mnyororo wa usambazaji na kupungua kwa huduma za jamii vikiongeza mzigo kwa vituo vya afya.

Ujumbe kutoka nchi hizo ni mmoja: gharama ya kuondoka kwa mfadhili inaweza kuwa kubwa zaidi kuliko thamani ya fedha alizokuwa akitoa.

Tanzania inafanya nini? Kwa Tanzania, serikali imeanza kuchukua hatua za kupunguza athari hizo.

UNAIDS iliripoti kuwa serikali ilikuwa ikifanya kazi ya kuwaingiza baadhi ya wahudumu wa afya katika mfumo wa ajira za serikali, kuimarisha mfumo wa kielektroniki wa Care and Treatment Centre, kuhakikisha usambazaji wa bidhaa za afya kupitia Bohari ya Dawa (MSD), pamoja na kuchunguza matumizi ya huduma za posta za serikali katika usafirishaji wa sampuli za maabara.

Hatua nyingine ni kuongeza mapato ya ndani kwa ajili ya afya.

Kwa mujibu wa Benki ya Dunia, Tanzania ilianzisha hatua saba mpya za kuongeza mapato ambazo zinatarajiwa kukusanya hadi Shilingi bilioni 586, ambapo asilimia 70 imepangwa kwenda kwenye Mfuko wa UKIMWI na asilimia 30 kwenye Mfuko wa Bima ya Afya kwa wote kwa ajili ya watu walio katika mazingira magumu.

Hata hivyo, Benki hiyo imeonya kuwa makusanyo halisi yanaweza kuwa chini ya makadirio. Pia imeonyesha kuwa kihistoria, mapato yaliyotengwa kwa sekta maalumu hayajawahi kutengwa kikamilifu kila wakati kwa madhumuni yaliyokusudiwa.

Mkataba mpya, mtihani mpya

Wakati huo huo, Tanzania na Marekani zilitia saini makubaliano mapya ya miaka mitano ya afya Julai 2026, yenye uwekezaji wa zaidi ya dola bilioni 1.3 kutoka Marekani.

Tanzania yenyewe imeahidi kutumia dola bilioni 1.8 katika sekta ya afya katika kipindi hicho.

Muhimu zaidi, makubaliano hayo mapya yanaweka mkazo katika kuimarisha uwezo wa Tanzania kugharamia, kusimamia na kuendeleza huduma muhimu za afya.

Hii inaashiria mabadiliko ya mjadala.

Suala si tena kama Tanzania inahitaji msaada wa kimataifa katika afya. Inahitaji.

Suala kubwa ni kama msaada huo unaweza kutumika kujenga uwezo wa kitaifa unaoweza kuendelea kufanya kazi hata pale vipaumbele vya mfadhili vinapobadilika.

Kutoka utegemezi kwenda uwezo

PEPFAR imekuwa sehemu muhimu ya mapambano dhidi ya VVU nchini Tanzania na mchango wake katika kuokoa maisha hauwezi kupuuzwa.

Lakini misukosuko ya ufadhili imeonyesha kwamba kujenga huduma za afya si suala la kununua dawa pekee.

Kunahitajika pia wafanyakazi, mifumo ya taarifa, maabara, usafirishaji, huduma za jamii, mifumo ya kidijitali na fedha za kuhakikisha huduma hizo zinaendelea kila siku.

Hivyo, changamoto kubwa kwa Tanzania sasa ni kuhakikisha uwekezaji wa kimataifa unaacha nyuma mfumo wa afya wenye uwezo wa kujitegemea, badala ya mtandao wa programu unaoweza kuyumba kila mfadhili anapobadilisha vipaumbele vyake.

Uzoefu wa Kenya, Uganda na Zambia unaonyesha kuwa safari hiyo si rahisi. Lakini uwezo wa Tanzania kubadilisha msaada wa nje kuwa uwezo wa kudumu wa ndani ndio utakaoamua kama miongo ya uwekezaji wa kimataifa katika afya itaacha urithi wa mfumo imara na unaojitegemea, au mfumo ambao bado utakuwa katika hatari kila fedha za nje zinapopungua.