Kwa nini Afrika bado inaagiza dawa nje?

AFRIKA bado inaagiza dawa nyingi inazotumia kutoka nje ya bara, hali inayoziacha nchi kama Tanzania katika utegemezi wa minyororo ya kimataifa ya usambazaji, wakati serikali mbalimbali barani humo zikiongeza juhudi za kujenga uwezo wa kuzalisha dawa ndani ya nchi.

Changamoto hiyo inaonekana wazi Tanzania, ambako uzalishaji wa dawa nchini bado uko chini sana ya mahitaji ya taifa. Bohari ya Dawa (MSD) inasema takribani asilimia 80 ya dawa inazozipata kwa sasa hutoka nje ya nchi, hali inayofanya Tanzania kutegemea kwa kiwango kikubwa wazalishaji wa nje.

Takwimu za Serikali zilizowasilishwa katika bajeti ya Wizara ya Afya kwa mwaka 2026/27 zinaonyesha kuwa uzalishaji wa ndani kwa sasa unakidhi kati ya asilimia 10 na 20 tu ya mahitaji ya Tanzania ya dawa na bidhaa za afya. Serikali imeweka lengo la kuongeza uzalishaji huo hadi kufikia asilimia 80 ifikapo mwaka 2030.

Pengo hilo linamaanisha kuwa sehemu kubwa ya dawa zinazohitajika katika hospitali, vituo vya afya na maduka ya dawa nchini bado lazima zipitie minyororo ya kimataifa ya usambazaji kabla ya kuwafikia wagonjwa.

Utegemezi huo unaonekana zaidi unapochunguza dawa moja moja. Utafiti uliofanywa na REPOA ulibaini kuwa ni takribani asilimia 16 tu ya dawa zilizochunguzwa katika sampuli yao zilizotengenezwa Tanzania, huku karibu asilimia 70 zikitoka nje ya Afrika Mashariki, na India ikiwa miongoni mwa vyanzo vikuu.

Hali hiyo inaifanya sekta ya dawa kuwa katika hatari ya kuathiriwa na mabadiliko ya bei za kimataifa, usumbufu katika usafirishaji, mabadiliko ya thamani ya fedha, upungufu wa dawa na misukosuko ya kisiasa na kiuchumi duniani.

Hata hivyo, Tanzania haianzi kutoka kwenye hali ya kutokuwa na kabisa uwezo wa kuzalisha dawa.

Nchi ina wazalishaji wa dawa, huku Serikali ikiendelea kutafuta namna ya kupanua sekta hiyo na kuvutia uwekezaji zaidi.

Tathmini ya Benki ya Dunia ilibaini kuwepo kwa viwanda 41 vinavyotengeneza bidhaa za afya nchini Tanzania, vikiwemo viwanda 17 vya dawa na 24 vya vifaa tiba, huku viwanda vingine vya dawa vikiwa katika ujenzi.

Pamoja na kuwepo kwa msingi huo wa uzalishaji, tathmini hiyo ilibaini kuwa takribani asilimia 80 ya dawa na vifaa tiba vinavyotumika nchini bado vinaagizwa kutoka nje. Miongoni mwa changamoto zilizotajwa ni utegemezi wa malighafi kutoka nje, gharama kubwa za uzalishaji na gharama za nishati.

Utafiti uliochapishwa mwaka 2026 katika jarida la Discover Health Systems nao umeonyesha kuwa sekta ya dawa Tanzania bado inategemea kwa kiasi kikubwa bidhaa kutoka nje, huku changamoto za udhibiti na mgawanyiko wa majukumu katika taasisi mbalimbali zikikwamisha ukuaji wa uzalishaji wa ndani.

Tatizo hilo si la Tanzania pekee.

Afrika kwa ujumla inaagiza zaidi ya asilimia 70 ya dawa inazotumia, huku uwezo wa kuzalisha dawa ukiwa umejikita zaidi katika nchi chache barani humo.

Hali hiyo inaibua swali muhimu: Ikiwa Afrika ina soko kubwa na linalokua la dawa, kwa nini bado inategemea kwa kiwango kikubwa wazalishaji kutoka nje ya bara?

Sababu mojawapo ni ukubwa wa uzalishaji unaohitajika.

Wazalishaji wa ndani wanahitaji soko kubwa na la uhakika ili waweze kuwekeza katika njia za uzalishaji, teknolojia, wataalamu na mifumo ya kuhakikisha ubora. Hata hivyo, pale serikali na taasisi za ununuzi zinapoendelea kununua sehemu kubwa ya dawa kutoka kwa wazalishaji wa nje, wazalishaji wa ndani wanaweza kushindwa kufikia kiwango cha uzalishaji kinachowawezesha kushindana kwa bei na uhakika wa upatikanaji.

Tanzania imeanza kuchukua hatua kukabiliana na changamoto hiyo.

Mwezi Mei 2026, Wizara ya Afya ilisema MSD itatoa kipaumbele kwa dawa zinazozalishwa nchini ambazo zinakidhi viwango vilivyowekwa na Mamlaka ya Dawa na Vifaa Tiba Tanzania (TMDA), kabla ya kuagiza kutoka nje.

Serikali pia imesema inaweka mazingira rafiki zaidi kwa uwekezaji, ikiwemo upatikanaji wa ardhi na miundombinu.

Hatua hizo zinaweza kuwapa wazalishaji wa ndani soko la uhakika linalohitajika ili kupanua uzalishaji.

Hata hivyo, kuwapa wazalishaji wa ndani kipaumbele katika manunuzi pekee hakutamaliza tatizo.

Wazalishaji pia wanapaswa kukabiliana na gharama kubwa za uzalishaji, upatikanaji mdogo wa teknolojia, uhaba wa wataalamu na utegemezi wa malighafi kutoka nje.

Uzoefu wa nchi nyingine za Afrika unaonyesha kuwa uzalishaji wa dawa unawezekana, lakini maendeleo yake hayajawa sawa katika bara zima.

India imekuwa miongoni mwa vituo vikubwa vya uzalishaji wa dawa duniani na ni msambazaji muhimu wa dawa katika masoko ya Afrika. Takwimu za upatikanaji wa dawa Tanzania zinaonyesha pia utegemezi huo, huku dawa kutoka India zikiwa sehemu kubwa ya dawa zinazoagizwa kutoka nje.

Misri nayo imejenga moja ya sekta kubwa za uzalishaji wa dawa barani Afrika, wakati Afrika Kusini na Misri zikiwa miongoni mwa nchi zenye mkusanyiko mkubwa wa viwanda vya dawa barani humo.

Afrika Kusini inatoa mfano wa mwelekeo wa kimkakati ambao nchi nyingine za Afrika zinaanza kuuzingatia.

Mwaka 2026, Afrika Kusini ilianza juhudi za kuwezesha uzalishaji wa ndani wa lenacapavir, dawa ya muda mrefu ya kuzuia maambukizi ya VVU, kwa kushirikiana na washirika wa kimataifa kutafuta mtengenezaji wa ndani mwenye uwezo wa kuzalisha dawa hiyo kwa usalama na gharama nafuu.

Hatua hiyo ilikuja baada ya leseni za uzalishaji wa dawa hiyo kwa njia ya jenetiki kutolewa kwa wazalishaji nchini India, Misri na Pakistan, lakini si kwa kampuni za Afrika Kusini mwanzoni.

Umuhimu wa hatua hiyo unaenda zaidi ya dawa moja ya VVU.

Unaonyesha hoja inayozidi kupata nguvu barani Afrika kwamba nchi zinazokabiliwa zaidi na magonjwa fulani zinapaswa kuwa na uwezo mkubwa wa kuzalisha baadhi ya dawa zinazohitajika kukabiliana na magonjwa hayo.

Morocco nayo inaonyesha kuwa kujenga uzalishaji wa dawa ndani ya nchi hakumaanishi kuacha kabisa kuagiza dawa kutoka nje.

Nchi hiyo imejenga sekta kubwa ya dawa huku ikiendelea kuagiza bidhaa za dawa kutoka nje. Takwimu za biashara za Benki ya Dunia zinaonyesha kuwa Morocco iliagiza bidhaa za dawa zenye thamani ya takribani dola bilioni 1.34 mwaka 2025.

Afrika Kusini nayo iliagiza bidhaa za dawa zenye thamani ya takribani dola bilioni 2.5 mwaka huo, zikiwemo zaidi ya dola milioni 650 kutoka India.

Funzo hapa si kwamba nchi za Afrika zinaweza kuacha kabisa kuagiza dawa.

Hoja kubwa ni kama zinaweza kuzalisha sehemu kubwa zaidi ya dawa muhimu ndani ya nchi huku zikiendelea kutumia masoko ya kimataifa kwa dawa na teknolojia ambazo bado haziwezi kuzalishwa kwa ushindani ndani ya nchi.

Kwa Tanzania, lengo la kufikia asilimia 80 ya uzalishaji wa ndani ifikapo mwaka 2030 ni jaribio la kuelekea katika mwelekeo huo.

Hata hivyo, kutoka kwenye uzalishaji unaokadiriwa kuwa asilimia 10 hadi 20 ya mahitaji ya taifa leo hadi kufikia asilimia 80 ndani ya miaka minne kutahitaji upanuzi mkubwa wa viwanda, wataalamu, maabara za udhibiti wa ubora, teknolojia, minyororo ya upatikanaji wa malighafi na mitaji.

Pia, wazalishaji watahitajika kuvuka zaidi ya bidhaa rahisi.

Benki ya Dunia imebainisha kuwa wazalishaji wa Tanzania wamejikita zaidi katika bidhaa kama dawa za matumizi ya kawaida, dawa za malaria za jenetiki, dawa za kupunguza makali ya VVU na antibiotiki, huku bidhaa tiba zilizo changamano zaidi zikiendelea kutegemea kwa kiasi kikubwa uagizaji kutoka nje.

Kuzalisha vidonge nchini ni hatua moja. Kuzalisha malighafi kuu za dawa, dawa za sindano, chanjo, vifaa vya kisasa vya uchunguzi na teknolojia nyingine changamano za afya kunahitaji uwekezaji mkubwa zaidi, utaalamu wa hali ya juu na uwezo imara wa udhibiti.

Bila kujenga msingi huo mpana wa viwanda, Tanzania inaweza kuongeza idadi ya dawa zenye alama ya “Made in Tanzania” huku ikiendelea kutegemea nchi nyingine kwa malighafi, vifaa na teknolojia zinazotumika kuzalisha dawa hizo.

Athari zake pia ni za kiuchumi.

Tanzania inapoagiza dawa nyingi kutoka nje, mfumo wake wa afya huwa katika hatari ya kuathiriwa na misukosuko ya usambazaji wa kimataifa na mabadiliko ya thamani ya fedha. Kushuka kwa thamani ya shilingi kunaweza kuongeza gharama za dawa na malighafi zinazoagizwa kutoka nje, wakati upungufu wa dawa duniani unaweza kufanya manunuzi kuwa magumu zaidi.

Fedha zinazotumika kuagiza dawa nje pia ni fursa ya kiuchumi ambayo ingeweza kusaidia uzalishaji wa ndani, ajira za wataalamu, tafiti za dawa, maendeleo ya teknolojia na biashara zinazolipa kodi.

Kwa nchi inayolenga kujenga uchumi wa viwanda, uzalishaji wa dawa kwa hiyo si suala la afya pekee.

Ni suala la sera ya viwanda, ustahimilivu wa uchumi na usalama wa afya ya taifa.

Janga la COVID-19 lilionyesha hatari za kutegemea kwa kiasi kikubwa minyororo ya kimataifa ya usambazaji wakati mahitaji ya dawa na vifaa tiba yanapoongezeka ghafla. Utegemezi wa Afrika kwa bidhaa za dawa kutoka nje ulionekana kuwa moja ya udhaifu mkubwa wakati wa janga hilo.

Utegemezi wa Tanzania kwa sasa unamaanisha kuwa janga jingine la afya duniani, usumbufu mkubwa wa usafirishaji au upungufu wa muda mrefu wa dawa katika masoko ya kimataifa unaweza tena kuweka shinikizo kwenye uwezo wa nchi kupata dawa na bidhaa muhimu za afya.

Serikali tayari imetambua changamoto hiyo. MSD inasema kuongeza ununuzi wa dawa zinazozalishwa nchini hakulengi kupunguza uagizaji pekee, bali pia kuimarisha usalama wa afya ya taifa, ajira na uwekezaji wa ndani.

Tanzania ina soko, wazalishaji wa dawa waliopo na lengo rasmi la kufikisha uzalishaji wa ndani hadi asilimia 80 ifikapo mwaka 2030.

Kinachobaki ni kama uwekezaji, teknolojia, malighafi, miundombinu, sera za manunuzi na mifumo ya udhibiti vitaweza kukua kwa kasi inayohitajika ili kubadilisha lengo hilo kuwa uwezo halisi na endelevu wa kuzalisha dawa.

Uzoefu wa India, Misri, Afrika Kusini na Morocco unaonyesha kuwa uzalishaji wa dawa unaweza kuwa shughuli kubwa ya viwanda katika nchi zinazoendelea. Lakini pia unaonyesha kuwa kujenga sekta hiyo kunahitaji miaka ya uwekezaji katika wataalamu, teknolojia, udhibiti, miundombinu na masoko ya uhakika.

Kwa Tanzania, swali kubwa sasa si kwa nini nchi inaagiza dawa ambazo hatimaye inaweza kuzalisha.

Swali ni kama Tanzania inaweza kubadilisha mahitaji yake makubwa ya dawa kutoka kuwa chanzo cha utegemezi wa uagizaji na kuyafanya kuwa msingi wa kujenga sekta shindani ya uzalishaji wa dawa kabla ya mwaka 2030.