Makubaliano ya Afya Tanzania, Marekani yabadili Diplomasia ya afya Afrika

TANZANIA: Ushirikiano mpya wa afya kati ya Tanzania na Marekani umevuka mipaka ya makubaliano ya kawaida ya misaada, na sasa unaonekana kuwa jaribio muhimu la namna nchi za Afrika zinavyoweza kusawazisha ushirikiano wa kimataifa, kulinda mamlaka ya kitaifa na kufikia malengo ya maendeleo ya muda mrefu.

Makubaliano hayo ya miaka mitano yaliyosainiwa kati ya Wizara ya Afya ya Tanzania na Serikali ya Marekani yanatarajiwa kuiwezesha Tanzania kupata zaidi ya Dola za Marekani bilioni 1.3 kwa ajili ya uwekezaji katika sekta ya afya, huku Tanzania ikiahidi kuongeza mchango wake wa ndani katika kuimarisha mfumo wa huduma za afya nchini.

Ushirikiano huo unalenga maeneo muhimu yakiwemo mapambano dhidi ya VVU/UKIMWI, malaria, kifua kikuu, mifumo ya maabara, ufuatiliaji wa magonjwa, miundombinu ya afya ya kidijitali na kuongeza uwezo wa wataalamu wa afya.

Kwa Tanzania, makubaliano hayo yamekuja wakati nchi nyingi barani Afrika zikikabiliwa na shinikizo la kujenga mifumo imara ya afya huku zikihitaji kupunguza utegemezi mkubwa wa misaada ya nje.

Viongozi wa serikali wameeleza kuwa makubaliano hayo ni ushirikiano wa kimkakati badala ya kuwa msaada wa kawaida, wakisema utasaidia Tanzania kujenga taasisi imara, kuboresha utoaji wa huduma za afya na kuanzisha mifumo itakayoendelea kufanya kazi hata baada ya kipindi cha ufadhili wa nje kumalizika.

Hata hivyo, makubaliano hayo yameibua mjadala mpana barani Afrika, hasa kuhusu masuala ya uwazi, ulinzi wa taarifa za afya na udhibiti wa kitaifa wa rasilimali za kibaolojia.

Kwa miongo kadhaa, misaada ya kimataifa imekuwa na nafasi kubwa katika kusaidia sekta ya afya barani Afrika.

Programu zinazoungwa mkono na serikali za kigeni na taasisi za kimataifa zimesaidia mamilioni ya watu kupata matibabu dhidi ya magonjwa kama VVU/UKIMWI, malaria na kifua kikuu.

Marekani imekuwa miongoni mwa washirika wakubwa wa afya barani Afrika, hasa kupitia mpango wake wa PEPFAR (President’s Emergency Plan for AIDS Relief) ambao umeunga mkono programu za VVU katika nchi mbalimbali za Afrika.

Hata hivyo, mfumo wa ufadhili wa afya duniani unaendelea kubadilika.

Marekani imeanza kusisitiza zaidi mfumo wa ushirikiano ambao nchi zinazopokea msaada zinaongeza rasilimali zao za ndani, kuimarisha taasisi za kitaifa na kujenga mifumo ya afya inayoweza kujiendesha kwa muda mrefu.

Makubaliano ya Tanzania yanaakisi mabadiliko hayo.

Serikali inaamini kuwa ushirikiano huo utasaidia kuchanganya rasilimali za kifedha na utaalamu wa Marekani pamoja na uwekezaji wa Tanzania katika sekta ya afya.

Lengo si kushughulikia changamoto za sasa pekee, bali pia kuongeza uwezo wa nchi kukabiliana na changamoto za kiafya za baadaye.

Pamoja na thamani kubwa ya kifedha ya makubaliano hayo, mjadala mkubwa zaidi umejikita katika suala la uhuru wa kitaifa.

Ushirikiano wa kisasa katika afya unategemea zaidi ukusanyaji na matumizi ya taarifa mbalimbali, ikiwemo taarifa za ufuatiliaji wa magonjwa, tafiti za kitabibu na taarifa za maabara.

Hali hiyo imeibua hofu kwa baadhi ya wataalamu wanaosisitiza kuwa nchi za Afrika zinapaswa kuhakikisha taarifa za afya zinazozalishwa ndani ya mipaka yao zinalindwa na zinanufaisha maslahi ya kitaifa.

Pia kumejitokeza maswali kuhusu sampuli za kibaolojia zinazokusanywa wakati wa programu za afya na kama ushirikiano wa kimataifa unaweza kuleta changamoto kuhusu umiliki na udhibiti wa rasilimali hizo.

Tanzania imejibu kwa kusema kuwa maslahi ya kitaifa yalilindwa wakati wa majadiliano ya makubaliano hayo.

Mamlaka za afya zimesisitiza kuwa Tanzania haikukubali utoaji holela wa sampuli za kibaolojia na kwamba rasilimali nyeti za afya zitaendelea kuwa chini ya udhibiti wa nchi.

Hata hivyo, wachambuzi wanasema uwazi bado ni jambo muhimu, wakisema kuchapishwa kwa makubaliano kamili kutawawezesha wataalamu, watafiti na wananchi kutathmini kwa uhuru athari zake za muda mrefu.

Uamuzi wa Tanzania kuendelea na makubaliano hayo pia umeonyesha tofauti za mitazamo kati ya nchi za Afrika.

Si serikali zote zinaangalia ushirikiano wa kimataifa kwa mtazamo mmoja.

Baadhi ya nchi huweka kipaumbele kwenye uwekezaji wa haraka kutokana na shinikizo kubwa kwenye mifumo ya afya, wakati nyingine huzingatia zaidi masuala ya ushawishi wa nje na uhuru wa kutengeneza sera zao.

Uamuzi wa Tanzania unaonekana kuchangiwa na mahitaji yake ya afya, uhusiano wake wa kidiplomasia na Marekani pamoja na imani kuwa mazungumzo yaliyofanyika yaliweza kulinda vipaumbele vya kitaifa.

Hatua hiyo inaonyesha mwelekeo mpana zaidi wa diplomasia ya Afrika ambapo serikali zinatafuta ushirikiano wa kigeni lakini zinataka kuwa na udhibiti mkubwa zaidi juu ya masharti yanayoambatana na ushirikiano huo.

Zaidi ya sekta ya afya, makubaliano hayo yanaonyesha pia umuhimu unaoongezeka wa diplomasia ya afya katika mahusiano ya kimataifa.

Afrika imekuwa muhimu zaidi duniani kutokana na idadi kubwa ya vijana, uchumi unaokua, rasilimali za kimkakati na ushawishi wake wa kisiasa unaoongezeka.

Kadri mataifa makubwa yanavyoshindana kujenga uhusiano imara na Afrika, ushirikiano katika maeneo kama afya, teknolojia, miundombinu na elimu umekuwa chombo muhimu cha diplomasia.

Kwa Marekani, kudumisha ushirikiano imara wa afya barani Afrika kunaimarisha uhusiano wake na nchi muhimu na kuunga mkono mkakati wake mpana wa ushirikiano wa kimataifa.

Kwa Tanzania, makubaliano hayo yanatoa fursa ya kuboresha huduma za afya huku yakiifanya nchi kuwa mshirika anayeaminika katika ushirikiano wa afya duniani.

Pamoja na fursa zilizopo, mafanikio ya makubaliano hayo yatategemea namna yatakavyotekelezwa.

Maswali muhimu yatakuwa kama uwekezaji huo utaimarisha taasisi za afya za Tanzania, kama wataalamu wa ndani wataongezewa uwezo na kama uwazi utaendelea kuwa msingi katika utekelezaji wake.

Hatimaye, kipimo kikubwa cha mafanikio hakitakuwa tu kiasi cha fedha kilichowekezwa, bali kama Tanzania itaibuka na mfumo wa afya wenye nguvu zaidi na unaojitegemea.

Kwa ujumla, ushirikiano wa afya kati ya Tanzania na Marekani unaakisi mjadala mpana unaoendelea kuunda mustakabali wa Afrika: namna nchi zinavyoweza kunufaika na ushirikiano wa kimataifa huku zikilinda maslahi yao ya kitaifa.

Wakati diplomasia ya afya duniani ikiingia katika awamu mpya, uzoefu wa Tanzania unaweza kuwa rejea kwa mataifa mengine ya Afrika yanayojaribu kupata uwiano kati ya ushirikiano, maendeleo na uhuru wa kitaifa.