Marekani Ikisitisha ufadhili wa afya, Tanzania itasimamaje?

Tanzania inakabiliwa na changamoto inayoongezeka ya kuhakikisha uendelevu wa programu muhimu za afya, huku mabadiliko katika ufadhili wa Marekani yakifichua hatari za kutegemea kwa kiasi kikubwa fedha za nje katika huduma za kinga na matibabu ya VVU, huduma za maabara na huduma za afya zinazotolewa katika jamii.

Kwa zaidi ya miongo miwili, programu zinazoungwa mkono na Marekani, hususan Mpango wa Dharura wa Rais wa Marekani wa Kupambana na UKIMWI (PEPFAR), zimekuwa na mchango mkubwa katika mapambano ya Tanzania dhidi ya VVU. Programu hizo zimefadhili huduma za upimaji, matibabu, kinga, mifumo ya maabara, ufuatiliaji wa maambukizi na uimarishaji wa mfumo wa afya.

Kiwango cha ufadhili huo kimeifanya hoja ya nini kinatokea pale fedha za Marekani zinapopunguzwa kuwa zaidi ya suala la bajeti. Sasa ni mtihani wa uwezo wa Tanzania kuendeleza huduma muhimu za afya pale mshirika mkubwa wa kimataifa wa kifedha anapopunguza msaada wake.

Athari za mabadiliko hayo zilianza kuonekana mwaka 2025, baada ya serikali ya Marekani kuchukua hatua za kusitisha au kupitia upya sehemu kubwa ya misaada yake ya nje. Nchini Tanzania, Shirika la Umoja wa Mataifa linaloshughulikia UKIMWI (UNAIDS) liliripoti kuvurugika kwa baadhi ya huduma za kinga dhidi ya VVU zilizotegemea kwa kiasi kikubwa ufadhili wa PEPFAR.

Huduma zilizoathirika zilijumuisha programu zilizolenga wasichana balehe na wanawake vijana, huduma kwa watoto walio katika mazingira hatarishi na tohara ya hiari ya kitabibu kwa wanaume.

Baadhi ya huduma za PrEP, ambazo ni dawa zinazotumiwa na watu wasio na VVU ili kupunguza hatari ya kuambukizwa, nazo ziliathirika. Wakati huo huo, wasiwasi ulijitokeza kuhusu upatikanaji wa dawa za kufubaza virusi vya UKIMWI (ARV), usafirishaji wa sampuli za maabara na mwendelezo wa matibabu kwa wagonjwa.

Wakati huo, UNAIDS ilieleza kuwa Tanzania ilikuwa na akiba ya dawa za ARV iliyotarajiwa kutosheleza mahitaji kwa miezi kadhaa. Hata hivyo, shirika hilo lilionya kuwa kutokuwa na uhakika kuhusu ufadhili wa muda mrefu kungeweza kusababisha matatizo ikiwa vyanzo mbadala vya fedha visingepatikana.

Mbali na dawa, programu zinazoungwa mkono na Marekani zimechangia kuimarisha uwezo wa maabara, mifumo ya takwimu, ufuatiliaji wa magonjwa, utaalamu wa kiufundi, huduma za kufikia jamii na upatikanaji wa watumishi wa afya.

Hii ina maana kuwa kuziba pengo la ufadhili wa Marekani hakuhitaji fedha za kununua dawa pekee. Tanzania pia inapaswa kutafuta namna ya kugharamia miundombinu na mifumo mipana inayowezesha programu za VVU na huduma nyingine za afya kuendelea kufanya kazi.

Uzoefu wa Uganda na Kenya

Nchini Uganda, kuvurugika kwa misaada ya Marekani kuliathiri usambazaji wa bidhaa za afya zinazohusiana na VVU kutoka vituo vya wilaya kwenda kwenye vituo vya afya vya ngazi za chini. Baadhi ya huduma zilizokuwa zikitolewa na mashirika yasiyo ya kiserikali na programu za kijamii pia zilisitishwa.

UNAIDS iliripoti wasiwasi kuhusu kupungua kwa uwezo wa baadhi ya vituo vinavyotoa matibabu ya ARV, kuvurugika kwa huduma za PrEP na upimaji wa VVU, pamoja na kutokuwa na uhakika kuhusu watumishi wa afya ambao mishahara yao ilikuwa ikilipwa kupitia programu za Marekani.

Tafiti zilizofanyika baadaye nchini humo zilionyesha kukatizwa kwa baadhi ya huduma za VVU, zikiwemo shughuli za kinga, vipimo vya kiwango cha virusi mwilini na ufuatiliaji wa wagonjwa katika jamii. Kupotea kwa watumishi na wataalamu wa takwimu waliokuwa wakilipwa na wafadhili pia kuliathiri utendaji wa baadhi ya vituo na mifumo ya taarifa za VVU.

Kenya nayo imekabiliwa na shinikizo linalofanana. Utafiti uliochunguza athari za kuvurugika kwa ufadhili uliripoti changamoto zilizojumuisha mgao wa dawa za ARV, kupunguzwa kwa muda wa dawa zinazotolewa kwa wagonjwa kila wanapokwenda kliniki, kukosa miadi ya kliniki na kukatizwa kwa ufuatiliaji wa afya katika kaunti moja.

Mabadiliko hayo pia yaliibua wasiwasi kuhusu usiri wa taarifa za wagonjwa na unyanyapaa, hasa pale huduma za VVU zilipoanza kuunganishwa kwa haraka zaidi na huduma za kawaida za afya ya msingi.

Uchambuzi wa Kituo cha Maendeleo ya Kimataifa (Center for Global Development) ulibaini kuwa sehemu kubwa ya rasilimali zilizokuwa zimepangwa kwa programu zinazohusiana na PEPFAR katika nchi kadhaa za Afrika ziliathiriwa na kusitishwa kwa mikataba ya ufadhili wa Marekani.

Afrika Kusini ilibakiza chini ya asilimia 25 ya rasilimali zilizopangwa katika mikataba ya PEPFAR ya USAID iliyokuwa bado hai na iliyochunguzwa katika uchambuzi huo. Tanzania, Uganda, Zimbabwe, Malawi na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo zilikuwa miongoni mwa nchi ambazo kati ya asilimia 25 na 50 ya rasilimali zilizopangwa zilihusishwa na mikataba iliyositishwa.

Uzoefu wa nchi hizo unaashiria kuwa hatari kubwa si lazima iwe kusimama ghafla kwa matibabu ya VVU. Badala yake, athari zinaweza kujitokeza hatua kwa hatua kupitia kupungua kwa huduma za kinga, kupungua kwa huduma za kijamii, kudhoofika kwa ufuatiliaji wa maabara, uhaba wa watumishi wenye ujuzi na kupungua kwa msaada kwa makundi yaliyo katika mazingira hatarishi.

Tanzania inaanzia wapi?

Taarifa za serikali ya Marekani zinaonyesha kuwa shughuli zinazoungwa mkono na PEPFAR zimeendelea kupata ufadhili nchini Tanzania mwaka 2026. Shughuli hizo zinajumuisha programu zinazohusisha Wizara ya Afya na mashirika yanayotekeleza huduma za VVU katika mikoa kama Pwani, Kigoma, Mara na Shinyanga.

Kuendelea kwa ufadhili huo kunaonyesha kuwa Tanzania haianzi upya. Hata hivyo, pia kunadhihirisha jinsi fedha za kimataifa zilivyojikita katika mfumo wa utoaji huduma za afya nchini.

Tanzania tayari imekuwa ikichunguza njia za kupunguza athari za mabadiliko ya ufadhili. Hatua zilizoripotiwa na UNAIDS ni pamoja na juhudi za kuwaingiza baadhi ya watumishi wa afya katika mfumo wa ajira za serikali, kuimarisha kanzidata za kielektroniki za wagonjwa wa VVU, kuendeleza usambazaji wa bidhaa za tiba kupitia Bohari ya Dawa (MSD) na kutafuta njia mbadala za kusafirisha sampuli za maabara.

Changamoto iliyopo ni kama hatua hizo zinaweza kupanuliwa kwa haraka na kupewa fedha za kutosha ili kuzuia kukosekana kwa huduma.

Suala hili ni muhimu kwa sababu programu za VVU zinategemea mifumo inayotegemeana. Mgonjwa anaweza kupata dawa za ARV katika kituo cha afya, lakini mafanikio ya matibabu hutegemea pia vipimo vya maabara, ufuatiliaji wa kiwango cha virusi mwilini, takwimu sahihi, watumishi wenye ujuzi, ufuatiliaji wa wagonjwa katika jamii na mfumo imara wa usambazaji wa dawa.

Kwa hiyo, uzoefu wa nchi nyingine za Afrika ni onyo kwa Tanzania kuhusu madhara yanayoweza kusababishwa na mabadiliko ya ghafla ya ufadhili. Uganda imekabiliwa na kuvurugika kwa baadhi ya huduma za jamii na vituoni, Kenya imeripoti shinikizo katika matibabu na ufuatiliaji, huku Afrika Kusini ikikabiliwa na upungufu mkubwa wa sehemu ya rasilimali zilizopangwa kwa programu zilizokuwa zikisaidiwa na Marekani.

Kwa Tanzania, swali muhimu zaidi ni kama fedha za ndani na washirika wengine wa maendeleo zinaweza kuziba pengo linalotokana na mabadiliko ya ufadhili wa Marekani bila kudhoofisha mafanikio yaliyopatikana katika mapambano dhidi ya VVU na changamoto nyingine kubwa za afya.

Nchi inaweza kuendelea kutoa huduma muhimu za matibabu kwa muda mfupi, lakini kudumisha mifumo mipana ya afya inayowezesha huduma hizo kutolewa kutahitaji uwekezaji mkubwa zaidi wa ndani, kuimarishwa kwa mifumo ya serikali na upatikanaji wa vyanzo mbadala vya fedha vinavyotabirika.

Mabadiliko ya ufadhili wa Marekani yamefichua udhaifu mpana unaozikabili Tanzania na nchi nyingine ambazo mifumo yao ya afya inategemea misaada ya nje. Ufadhili wa nje unapobadilika ghafla, mtihani halisi si kama nchi inaweza kupata fedha nyingine pekee, bali kama inaweza kuchukua jukumu la kuendesha mfumo mzima ambao fedha hizo zilikuwa zikiusaidia.