Tanzania kuwa kitovu cha dawa Afrika Mashariki

Tanzania imeweka lengo la kujenga uwezo wa ndani wa kuzalisha dawa na bidhaa za afya na hatimaye kuwa kitovu cha uzalishaji wa dawa kwa Afrika Mashariki, lakini utegemezi mkubwa wa bidhaa zinazoagizwa kutoka nje unaendelea kuwa changamoto kubwa kwa sekta ya afya na viwanda nchini.

Serikali imelenga kufikisha uzalishaji wa ndani hadi asilimia 80 ya mahitaji ya dawa na bidhaa za afya nchini ifikapo mwaka 2030. Hata hivyo, kwa sasa uzalishaji wa ndani unakadiriwa kukidhi kati ya asilimia 10 na 20 ya mahitaji ya Tanzania, huku Bohari ya Dawa (MSD) ikisema takribani asilimia 80 ya dawa bado zinapatikana kutoka nje ya nchi.

Hali hiyo inaweka Tanzania katika mazingira ya hatari endapo kutatokea changamoto katika minyororo ya kimataifa ya usambazaji, kupanda kwa bei za bidhaa au nchi zinazozalisha dawa kuzuia usafirishaji wa baadhi ya bidhaa.

Benki ya Dunia imeonya kuwa Afrika kwa ujumla inaendelea kutegemea kwa kiwango kikubwa dawa zinazoagizwa kutoka nje, hali inayozifanya nchi kuwa katika hatari ya misukosuko ya kimataifa ya ugavi na bei.

Kupunguza utegemezi huo, Benki ya Dunia imeanzisha mpango wa Africa Initiative for Medical Access and Manufacturing (AIM2030), unaolenga kusaidia nchi za Afrika kuongeza uwezo wa uzalishaji wa dawa ifikapo mwaka 2030.

Kwa Tanzania, changamoto sasa ni kama nchi inaweza kujenga kwa kasi mazingira ya viwanda yatakayowezesha kufikia malengo hayo.

Serikali imeiwezesha Pharmaceutical Investment Acceleration Taskforce kuvutia na kuharakisha uwekezaji katika uzalishaji wa dawa na bidhaa za afya. Aidha, MSD imeelekezwa kutoa kipaumbele kwa dawa zinazozalishwa nchini na zinazokidhi viwango vya Mamlaka ya Dawa na Vifaa Tiba Tanzania (TMDA), kabla ya kuangalia vyanzo vya nje.

Hata hivyo, upendeleo katika manunuzi pekee hauwezi kujenga sekta ya dawa yenye uwezo wa kushindana ndani na nje ya nchi.

Tanzania inahitaji viwanda vyenye uwezo mkubwa wa uzalishaji, wataalamu wa dawa na uhandisi, maabara za kudhibiti ubora, umeme na maji ya uhakika, mitaji, teknolojia na minyororo ya ndani ya upatikanaji wa malighafi.

Zaidi ya hayo, wazalishaji wanahitaji kuongeza uwezo kutoka kutengeneza dawa za kawaida hadi bidhaa zenye teknolojia kubwa zaidi na hatimaye kuzalisha malighafi muhimu za dawa, ikiwamo Active Pharmaceutical Ingredients (APIs).

Mfano wa Misri unaonyesha kiwango cha ushindani ambacho Tanzania inakabiliana nacho.

Kwa mujibu wa Egyptian Drug Authority, uzalishaji wa ndani nchini humo unakidhi takribani asilimia 91 ya bidhaa za dawa zinazohitajika katika soko lake. Mauzo ya dawa nje ya nchi yalifikia takribani dola bilioni 1.3 mwishoni mwa mwaka 2025, huku Misri ikiwa na lengo la kufikisha mauzo ya dawa nje ya nchi hadi dola bilioni tatu ifikapo mwaka 2030.

Mkakati wa Misri pia unalenga kuongeza uzalishaji wa ndani wa malighafi 50 za dawa zinazoagizwa zaidi kutoka nje.

Hivyo, Misri hailengi tu kuzalisha dawa kwa ajili ya soko lake la ndani, bali inajijenga kuwa mzalishaji na msafirishaji wa dawa katika masoko ya Afrika.

Tanzania pia inakabiliwa na ushindani kutoka nchi nyingine ambazo zimewekeza kwa muda mrefu katika kujenga mifumo ya uzalishaji wa dawa.

Benki ya Dunia, kupitia mpango wa AIM2030, imezitaja Misri, Morocco na Afrika Kusini miongoni mwa nchi ambazo zina nafasi muhimu katika upanuzi wa uzalishaji wa dawa barani Afrika.

Mpango huo unalenga kuunganisha uwekezaji, maboresho ya udhibiti, ujuzi, uhamishaji wa teknolojia na mitaji kutoka sekta binafsi ili kuongeza uwezo wa uzalishaji wa dawa barani Afrika.

Afrika Kusini, kwa mfano, imejenga uwezo mkubwa katika uzalishaji wa dawa na chanjo na imevutia uwekezaji na ushirikiano wa kimataifa unaolenga kuongeza uwezo wa bara la Afrika kuzalisha bidhaa za afya ndani ya bara.

Morocco nayo imejenga sekta muhimu ya uzalishaji na uuzaji wa dawa nje ya nchi, hivyo kuwa na msingi mkubwa zaidi katika mbio za kupunguza utegemezi wa dawa kutoka nje.

Mifano hiyo inaonyesha kuwa kujenga Tanzania kuwa kitovu cha uzalishaji wa dawa si suala la kujenga viwanda pekee.

Tanzania ina faida moja kubwa ambayo inaweza kuwa msingi wa sekta hiyo—soko lake kubwa na linalokua.

Nchi hutumia kiasi kikubwa cha fedha kununua dawa, huku nafasi yake ndani ya Jumuiya ya Afrika Mashariki ikiipa fursa wazalishaji wa ndani kuuza bidhaa zao katika masoko ya nchi jirani.

Hata hivyo, utegemezi wa uagizaji unamaanisha sehemu kubwa ya fedha zinazotumika kununua dawa hutoka nje ya nchi.

Iwapo Tanzania itaweza kubadilisha sehemu kubwa ya dawa hizo na kutumia bidhaa zinazozalishwa kwa ushindani ndani ya nchi, inaweza kubakiza fedha nyingi zaidi ndani ya uchumi, kuunda ajira zenye ujuzi na kujenga msingi wa viwanda unaoweza kuhudumia masoko ya kikanda.

Changamoto ni kuhakikisha wazalishaji wa ndani wanaweza kuzalisha dawa zenye ubora unaotambulika kimataifa na kwa bei inayoweza kushindana.

Hata upendeleo wa serikali katika manunuzi hautatosha iwapo bidhaa za ndani zitakuwa ghali zaidi au hazitakidhi viwango vinavyohitajika.

Changamoto kubwa zaidi inaweza kuwa kuhamia kutoka kuzalisha dawa zilizokamilika hadi kuzalisha malighafi zinazotumika kutengeneza dawa hizo.

Mkakati wa Misri unaonyesha umuhimu wa hatua hiyo. Nchi hiyo inalenga kuzalisha ndani sehemu ya malighafi muhimu za dawa, ikitambua kuwa kuzalisha vidonge au dawa nyingine ndani ya nchi hakumaanishi utegemezi umeondoka iwapo malighafi muhimu bado zinaagizwa kutoka nje.

Kwa Tanzania, kiwanda kinachotengeneza dawa ndani ya nchi ni hatua muhimu, lakini iwapo malighafi, mitambo maalumu na bidhaa nyingine muhimu bado zinatoka nje, sekta hiyo itaendelea kuwa katika hatari ya misukosuko ya minyororo ya kimataifa ya usambazaji.

Kufikia lengo la asilimia 80 ifikapo mwaka 2030, Tanzania itahitaji uwekezaji wa muda mrefu katika viwanda, utafiti na maendeleo, mafunzo ya wataalamu, uhamishaji wa teknolojia, mifumo madhubuti ya udhibiti na manunuzi ya serikali yenye uhakika.

Benki ya Dunia kupitia AIM2030 imeainisha maeneo hayo kama msingi wa kujenga uwezo wa uzalishaji wa dawa barani Afrika, ikiwamo miundombinu, rasilimali watu, ulinganifu wa mifumo ya udhibiti, uwekezaji wa sekta binafsi na uhamishaji wa teknolojia.

Iwapo Tanzania itashindwa kuongeza uzalishaji kwa kasi inayohitajika, inaweza kuendelea kuwa soko kubwa la dawa zinazozalishwa katika nchi nyingine huku sehemu kubwa ya fedha za sekta ya afya ikiendelea kutoka nje ya nchi.

Lakini ikifanikiwa, soko lake kubwa la ndani linaweza kuwa msingi wa kujenga sekta ya dawa yenye uwezo wa kuhudumia Tanzania na masoko ya Afrika Mashariki.

Misri tayari inazalisha dawa kwa ajili ya masoko ya Afrika, Morocco ina sekta iliyoendelea ya dawa na Afrika Kusini ina uwezo mkubwa wa viwanda na teknolojia.

Hivyo, Tanzania ina muda mfupi wa kubadili lengo lake la asilimia 80 kutoka kuwa tamko la kisera na kulifanya kuwa uzalishaji halisi wa dawa, wataalamu wenye ujuzi, malighafi zinazozalishwa ndani, bidhaa zinazokidhi viwango vya kimataifa na hatimaye mauzo ya dawa katika masoko ya nje.

Swali kubwa sasa si kama Tanzania inaweza kuzalisha dawa ndani ya nchi, bali kama inaweza kujenga uwezo wa viwanda wenye kina, ushindani na uendelevu utakaoifanya iondokane na kuwa muagizaji mkuu wa dawa na kuwa mzalishaji na msambazaji wa dawa kwa Afrika Mashariki.