Tanzania yatafakari utegemezi katika Afya
Kwa miaka kadhaa, Mpango wa Dharura wa Rais wa Marekani wa Kukabiliana na UKIMWI (PEPFAR) umekuwa nguzo muhimu katika mwitikio wa Tanzania dhidi ya Virusi vya Ukimwi (VVU), ukisaidia matibabu, kinga, huduma za maabara, programu za kijamii, mifumo ya taarifa na watumishi wa afya.
Ushirikiano huo umeiwezesha Tanzania kupanua upatikanaji wa huduma muhimu za kuokoa maisha, lakini mabadiliko ya ufadhili kutoka Marekani yameibua swali muhimu kuhusu uwezo wa nchi kuendeleza huduma hizo kwa kutumia rasilimali zake yenyewe.
Swali si kama PEPFAR imeleta manufaa kwa Tanzania. Manufaa yake yanaonekana katika upanuzi wa huduma za VVU na kuimarika kwa mifumo mbalimbali ya afya. Swali kubwa ni kama uwekezaji huo umejenga uwezo wa kudumu wa kitaifa au umeacha baadhi ya huduma zikiwa tegemezi kwa fedha za nje.
Udhaifu huo ulianza kuonekana wazi mwaka 2025 baada ya kusitishwa au kuvurugwa kwa baadhi ya ufadhili wa Marekani. UNAIDS iliripoti kusimama kwa karibu kabisa kwa huduma za kinga ya VVU zilizokuwa zikifadhiliwa kikamilifu na PEPFAR, ikiwamo programu zilizolenga wasichana na wanawake vijana walio katika mazingira hatarishi, watoto yatima na walio katika mazingira hatarishi pamoja na tohara ya hiari ya wanaume.
Baadhi ya huduma nyingine za kinga, ikiwamo PrEP kwa makundi yaliyo katika hatari zaidi ya maambukizi, pia ziliathirika.
Athari hazikuishia katika huduma za kinga. UNAIDS ilieleza wasiwasi kuhusu uwezekano wa kukatizwa kwa matibabu, wagonjwa kuhifadhi dawa za kupunguza makali ya VVU kwa hofu ya kukosekana kwa dawa na kuvurugika kwa usafirishaji wa sampuli za maabara.
Msaada wa kitaalamu kwa mikoa, halmashauri na vituo vya afya nao uliathirika. Ingawa Tanzania ilikuwa na hatua za kulinda upatikanaji wa dawa za ARV, kulikuwa na sintofahamu kuhusu usalama wa upatikanaji wa bidhaa za afya na utekelezaji wa baadhi ya programu baada ya mwaka 2025.
Hali hiyo imeweka wazi changamoto kubwa ya mifumo ya afya inayotegemea wafadhili. Ufadhili wa nje unaweza kuwezesha huduma kukua kwa kasi, lakini iwapo mishahara, utaalamu wa kitaalamu, mifumo ya taarifa, huduma za maabara, usafirishaji na mitandao ya kijamii vinaendelea kutegemea fedha za nje, nchi inaweza kupata ugumu pale chanzo hicho cha fedha kinapobadilisha vipaumbele.
Tathmini ya Benki ya Dunia ya mwaka 2026 inaonyesha ukubwa wa changamoto hiyo katika mfumo mpana wa ufadhili wa afya Tanzania. Benki hiyo imeeleza kuwa Tanzania imekuwa ikitegemea kwa kiwango kikubwa misaada ya kimataifa katika kugharamia mfumo wake wa afya, huku ufadhili wa Marekani na Mfuko wa Dunia wa Kupambana na UKIMWI, Kifua Kikuu na Malaria ukichangia karibu theluthi mbili ya misaada ya nje kwa sekta ya afya.
Vyanzo hivyo viwili sasa vinapunguzwa, hali inayosababisha pengo kubwa la fedha katika sekta ya afya. Mfuko wa Fedha wa Kimataifa (IMF) nao umeonyesha ukubwa wa athari zinazoweza kujitokeza.
Tathmini yake ilibainisha kuwa zaidi ya watumishi 20,000 waliajiriwa moja kwa moja au kwa njia zisizo za moja kwa moja kupitia programu zilizokuwa zikisaidiwa na USAID, huku watumishi wengine 30,000 wa afya wakipata msaada kwa shughuli za ziada nje ya majukumu yao rasmi.
Changamoto hiyo haipo Tanzania pekee.
Nchini Kenya, uchambuzi wa mwaka 2026 uliofanywa na Centre for Epidemiological Modelling and Analysis katika Chuo Kikuu cha Nairobi ulionyesha kuwa ufadhili wa nje wa afya ulipungua kutoka Shilingi za Kenya bilioni 126 hadi bilioni 54 katika mwaka wa fedha 2025/26 kufuatia kuondolewa kwa msaada wa Marekani na kupungua kwa ufadhili wa serikali.
Utafiti huo ulikadiria kuwa serikali za kaunti zingehitaji takribani Shilingi za Kenya bilioni 47.8 kila mwaka ili kuwagharamia zaidi ya watumishi 41,000 waliokuwa wakisaidiwa na PEPFAR.
Kenya pia imeonyesha utegemezi mkubwa wa mifumo ya taarifa za afya inayofadhiliwa kutoka nje, huku makundi yaliyo katika mazingira hatarishi yakitajwa kuwa miongoni mwa waathirika wakubwa wa kupungua kwa ufadhili.
Uganda nayo imekumbwa na changamoto zinazofanana, zikiwamo athari kwa usambazaji wa bidhaa za afya zinazohusiana na VVU, programu za jamii, PrEP, upimaji wa VVU na uwezo wa baadhi ya vituo kutoa huduma za matibabu.
Nchini Zambia, uchambuzi wa mwaka 2026 kuhusu athari za kupunguzwa kwa ufadhili wa Marekani ulionyesha kuwa kiasi cha huduma za VVU kilipungua kwa ujumla baada ya agizo la kusitisha shughuli lililotolewa Januari 2025.
Ingawa vituo vingi vilirejea katika hali ya kawaida baadaye, baadhi ya huduma za upimaji wa VVU na kuanzisha matibabu ya ARV ziliendelea kuwa chini ya viwango vya awali. Kupunguzwa kwa watumishi, changamoto za mnyororo wa ugavi na kupotea kwa baadhi ya huduma za kijamii kuliongeza mzigo kwa vituo vya afya.
Uzoefu wa Tanzania, Kenya, Uganda na Zambia unaonyesha mwelekeo unaofanana: ufadhili wa wafadhili unaweza kupanua kwa kiasi kikubwa huduma muhimu za afya, lakini mabadiliko ya ghafla katika ufadhili wa nje yanaweza kufichua udhaifu katika fedha za ndani, watumishi na uwezo wa kitaasisi.
Tanzania sasa imeanza kuchukua hatua kukabiliana na baadhi ya changamoto hizo.
Kwa mujibu wa UNAIDS, serikali imekuwa ikifanya juhudi za kuwaingiza watumishi wa afya katika mfumo wake, kuimarisha mfumo wa kielektroniki wa Care and Treatment Centre, kuhakikisha usambazaji wa bidhaa za afya kupitia Bohari ya Dawa (MSD) na kutafuta matumizi ya huduma za posta za serikali katika usafirishaji wa sampuli za maabara.
Serikali pia imechukua hatua kuongeza fedha za ndani kwa ajili ya afya. Kwa mujibu wa Benki ya Dunia, Tanzania ilianzisha hatua saba mpya za kuongeza mapato ambazo zinatarajiwa kukusanya hadi Shilingi bilioni 586, ambapo asilimia 70 zimetengwa kwa Mfuko wa UKIMWI na asilimia 30 kwa Mfuko wa Bima ya Afya kwa wote kwa ajili ya watu walio katika mazingira hatarishi.
Hata hivyo, Benki ya Dunia imeonya kuwa makusanyo halisi yanaweza kuwa chini ya makadirio na kubainisha kuwa mapato yaliyotengwa kwa ajili ya sekta maalumu hayajawahi kutolewa kikamilifu kwa maeneo yaliyokusudiwa.
Mwezi Julai 2026, Tanzania na Marekani zilitia saini makubaliano mapya ya miaka mitano ya afya yenye uwekezaji wa zaidi ya dola bilioni 1.3 kutoka Marekani, huku Tanzania ikiahidi kutumia dola bilioni 1.8 za rasilimali zake katika sekta ya afya katika kipindi hicho.
Makubaliano hayo mapya yanaweka mkazo zaidi katika kuimarisha uwezo wa Tanzania kugharamia, kusimamia na kuendeleza huduma muhimu za afya.
Hivyo, mjadala sasa haupaswi kuishia katika swali la kama Tanzania inahitaji msaada wa afya kutoka nje. Swali muhimu zaidi ni kama msaada huo unabadilishwa kuwa uwezo wa kudumu wa kitaifa.
PEPFAR bila shaka imechangia kuokoa maisha na kuimarisha mwitikio wa Tanzania dhidi ya VVU. Hata hivyo, misukosuko ya ufadhili imeonyesha kuwa kipimo cha uendelevu si kama dawa zinawafikia wagonjwa wakati fedha za wafadhili zipo.
Kipimo halisi ni kama maabara zinaweza kuendelea kufanya kazi, watumishi wa afya wanaweza kubaki katika mfumo, programu za jamii zinaweza kuendelea, taarifa za afya zinaweza kuhifadhiwa na dawa muhimu zinaweza kusambazwa pale mshirika wa nje anapobadilisha vipaumbele vyake.
Kwa Tanzania, changamoto kubwa sasa ni kuhakikisha miongo kadhaa ya uwekezaji kutoka nje inaacha nyuma si programu zilizofanikiwa kwa sababu ya fedha za wafadhili pekee, bali mfumo wa afya wenye uwezo wa kuendeleza mafanikio hayo kupitia umiliki na ufadhili wa ndani.
Vinginevyo, ushirikiano uliolenga kuimarisha mfumo wa afya unaweza kuendelea kuwa utegemezi wa kimuundo unaojitokeza kila mara chanzo cha fedha za nje kinapobadilisha mwelekeo.
