Tanzania yatakiwa kuongeza thamani madini mkakati
Tanzania imetakiwa kuhakikisha ukuaji wa sekta ya madini mkakati unaenda sambamba na kuongeza thamani, ujenzi wa viwanda, ulinzi wa mazingira na ushiriki wa Watanzania ili rasilimali hizo ziwe kichocheo cha maendeleo ya muda mrefu ya taifa.
Tanzania ina madini mbalimbali yanayohitajika katika minyororo ya kimataifa ya uzalishaji, yakiwemo grafaiti, nikeli, kobalti, lithiamu na madini adimu, hali ambayo imeongeza umuhimu wa nchi katika mnyororo wa kimataifa wa usambazaji wa madini hayo.
Tanzania ilikuwa miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa grafaiti duniani mwaka 2024, huku sekta ya uchimbaji madini na uchimbaji mawe ikichangia takribani asilimia 10 ya Pato la Taifa.
Kuongezeka kwa mahitaji ya madini hayo duniani kunatoa fursa kwa Tanzania kuvutia uwekezaji, kuongeza mapato na kukuza viwanda. Hata hivyo, hali hiyo pia inahitaji Serikali kuweka mifumo madhubuti itakayohakikisha rasilimali hizo zinawanufaisha Watanzania na kuchochea maendeleo ya uchumi wa ndani.
Uzoefu wa Indonesia na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo (DRC) unaonesha baadhi ya changamoto ambazo Tanzania inaweza kujifunza kutokana nazo katika kuendeleza sekta hiyo.
Indonesia ilipiga marufuku usafirishaji wa madini ya nikeli ambayo hayajachakatwa, ikiwa ni hatua ya kuhamasisha uchakataji wa madini hayo ndani ya nchi na kuvutia uwekezaji katika viwanda vya kuyeyusha na kuchakata nikeli.
Hatua hiyo iliisaidia Indonesia kuongeza uzalishaji wa nikeli na kuvutia uwekezaji mkubwa katika shughuli za uchakataji. Hata hivyo, upanuzi huo umeibua changamoto za kimazingira na kiuchumi, ikiwemo ukataji wa misitu na uzalishaji mkubwa wa hewa chafu kutokana na matumizi ya makaa ya mawe katika baadhi ya shughuli za uchakataji.
Kwa Tanzania, uzoefu huo unaonesha kuwa kuongeza uchakataji wa madini nchini pekee hakutoshi kuhakikisha manufaa mapana ya kiuchumi. Ni muhimu kuhakikisha viwanda vinavyoanzishwa vinazalisha ajira kwa Watanzania, vinahamisha teknolojia na kuibua fursa kwa wafanyabiashara na wazalishaji wa ndani.
Kwa upande wa DRC, nchi hiyo ambayo ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa kobalti duniani, imekuwa ikichukua hatua za kuongeza thamani ya madini hayo ndani ya nchi.
Mwaka 2026, DRC ilianzisha marufuku ya usafirishaji wa makinikia ya shaba na kobalti kwa lengo la kuhamasisha uchakataji wa madini nchini na kuongeza thamani inayobaki ndani ya Taifa. Hata hivyo, baadhi ya misamaha imetolewa kutokana na changamoto ya uwezo mdogo wa uchakataji uliopo nchini humo.
Utafiti uliochapishwa mwaka 2026 pia umeibua wasiwasi kuhusu mazingira, usalama wa wafanyakazi na udhibiti wa mnyororo wa thamani wa kobalti nchini DRC, hali inayosisitiza umuhimu wa kuwa na mifumo madhubuti ya usimamizi wa rasilimali pamoja na ukuaji wa sekta ya madini.
Kwa Tanzania, hali hiyo inaonesha umuhimu wa kuimarisha uwezo wa kitaifa katika nishati, miundombinu, teknolojia na utaalamu wa uchakataji wa madini, sambamba na kuweka mifumo madhubuti ya ufuatiliaji wa mazingira na usimamizi wa taka zinazotokana na shughuli za uchimbaji na uchakataji.
Aidha, Serikali inahitaji kuhakikisha utekelezaji wa matakwa ya maudhui ya ndani unakuwa na tija, ikiwemo kuongeza ajira kwa Watanzania, matumizi ya bidhaa na huduma kutoka kwa wazalishaji wa ndani, uhamishaji wa teknolojia na kuwajengea uwezo wataalamu wa Tanzania.
Uwazi katika mikataba ya madini na taarifa za umiliki halisi wa kampuni pia ni muhimu katika kuhakikisha Taifa linapata manufaa yanayostahili kutokana na rasilimali zake.
Kwa kuongezeka kwa mahitaji ya grafaiti, nikeli, kobalti na madini mengine muhimu duniani, Tanzania ina fursa ya kutumia rasilimali hizo kuharakisha ujenzi wa uchumi wa viwanda na kuongeza thamani ya bidhaa zinazozalishwa nchini.
Hivyo, changamoto si kuwa na madini pekee, bali ni kuhakikisha sehemu kubwa ya thamani inayotokana na rasilimali hizo inabaki nchini kupitia uchakataji, ujenzi wa viwanda, ajira, uhamishaji wa teknolojia na kukuza biashara za ndani.
Tanzania tayari ina mfumo wa usimamizi wa sekta ya madini unaozingatia maudhui ya ndani, ushiriki wa Serikali na kuongeza thamani ya madini, huku uchakataji wa madini na ujenzi wa viwanda ukiwa miongoni mwa vipaumbele vya maendeleo.
Katika mazingira hayo, ushindani wa kimataifa wa kupata madini mkakati unaiweka Tanzania katika nafasi muhimu ya kuvutia uwekezaji, lakini pia unahitaji nchi kuweka mbele maslahi yake ya muda mrefu ili rasilimali hizo ziwe msingi wa maendeleo ya viwanda na uchumi wa Taifa, badala ya kubaki chanzo cha malighafi kwa minyororo ya uzalishaji ya nje.
