Maslahi ya taifa yawe kipaumbele mikataba ya madini
TANZANIA inakabiliwa na changamoto ya kuhakikisha mikataba ya madini inalinda maslahi ya Taifa kwa muda mrefu, wakati ushindani wa kimataifa wa rasilimali za madini barani Afrika ukiendelea kuongezeka.
Mikataba ya madini ina nafasi muhimu katika kuamua nani anadhibiti uzalishaji, madini yatachakatwa wapi, Serikali itapata kiasi gani cha mapato na ni kwa kiwango gani shughuli za uchimbaji zitachochea uchumi wa maeneo yanayozalisha madini.
Katika miaka ya hivi karibuni, baadhi ya Serikali barani Afrika zimeanza kutafuta namna ya kupitia upya mikataba ya madini na kuongeza ushiriki wa wazawa ili kuhakikisha sehemu kubwa ya thamani ya rasilimali inabaki katika nchi husika.
Mradi wa madini ya chuma wa Simandou nchini Guinea unaonyesha ukubwa wa fursa zinazoweza kupatikana kutokana na rasilimali hizo, pamoja na umuhimu wa kuwa na mikataba yenye uwazi.
Kwa mujibu wa Extractive Industries Transparency Initiative (EITI), mradi huo unaweza kuiingizia Serikali ya Guinea mamia ya mamilioni hadi zaidi ya Dola bilioni moja za Marekani kwa mwaka katika miaka yake ya mwanzo, hali inayoweza kubadili kwa kiasi kikubwa uwezo wa Serikali kugharamia huduma na maendeleo ya taifa.
Hata hivyo, EITI imeendelea kusisitiza umuhimu wa uwazi katika mikataba hiyo, ikibainisha kuwa baadhi ya taarifa muhimu za kimkataba hazijawa wazi kwa umma.
Uzoefu huo unaonyesha umuhimu wa Serikali kuweka mifumo imara ya kusimamia mapato kabla ya mapato makubwa ya madini kuanza kuingia.
ZAMBIA NA CHANGAMOTO ZA UENDESHAJI
Zambia nayo inatoa funzo jingine kuhusu utegemezi wa uchumi kwenye miradi mikubwa ya madini.
Sekta yake ya shaba imekabiliwa na changamoto za kiutendaji na kifedha, ikiwemo vikwazo vya umeme na kusimama kwa shughuli katika baadhi ya viwanda vya kuyeyusha madini.
Bunge la Zambia liliambiwa Machi 2025 kuwa changamoto za uendeshaji zilichangia kuchelewa kwa malipo kwa baadhi ya wasambazaji na wakandarasi.
Hali hiyo inaonyesha hatari nyingine ambayo Tanzania inapaswa kuzingatia, kwamba mradi mkubwa wa madini unapokuwa na mchango mpana katika uchumi, changamoto zake zinaweza kuathiri wafanyakazi, wasambazaji, Serikali na biashara zinazozunguka mradi huo.
DRC NA SOMO LA COBALT
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo (DRC) nayo inatoa somo kuhusu changamoto ya kutumia utawala wa rasilimali kupata nguvu zaidi kiuchumi.
DRC ndiyo mzalishaji mkubwa zaidi wa cobalt duniani, lakini juhudi za kudhibiti mauzo ya nje na kushawishi bei ya cobalt zimekabiliwa na changamoto kwa sababu sehemu kubwa ya cobalt huzalishwa kama zao la ziada katika uchimbaji wa shaba.
Vikwazo vya mauzo pia vilisababisha kuongezeka kwa akiba ya cobalt katika baadhi ya vipindi.
Uzoefu huo unaonyesha kwamba Serikali inapaswa kuelewa uchumi wa mnyororo mzima wa madini kabla ya kuweka au kujadiliana kuhusu vikwazo vikubwa vya uzalishaji na mauzo.
GHANA YAONGEZA USHIRIKI WA WAZAWA
Ghana imechukua mwelekeo mwingine kwa kusisitiza ushiriki mkubwa wa wakandarasi wanaomilikiwa na wazawa katika shughuli za uchimbaji.
Mwaka 2026, Minerals Commission ya Ghana iliagiza baadhi ya kampuni za kimataifa za uchimbaji madini kuanza kuhamisha shughuli zao kwa wakandarasi wa ndani, huku Serikali ikieleza kuwa hatua hiyo inalenga kujenga uwezo wa kampuni za Ghana na kuhakikisha thamani zaidi inabaki nchini.
Kwa Tanzania, uzoefu huo unaweza kuwa muhimu katika kuimarisha ushiriki wa kampuni za ndani katika mnyororo wa thamani wa sekta ya madini.
TANZANIA YATAKIWA KUIMARISHA MIKATABA
Ili kupunguza hatari katika mikataba mikubwa ya madini, Tanzania inaweza kuhakikisha makubaliano yana masharti yanayopimika kuhusu ushiriki wa wazawa, pamoja na uwazi katika kodi, mrabaha na mgawanyo wa mapato.
Aidha, mikataba inaweza kuweka masharti ya uchakataji wa madini nchini pale inapowezekana kibiashara, uhamishaji wa teknolojia na ujuzi, urejeshaji wa mazingira baada ya uchimbaji pamoja na utaratibu wa wazi endapo kutakuwa na mabadiliko ya umiliki.
Pia, mikataba inapaswa kufanyiwa uchambuzi huru wa kisheria na kiuchumi kabla ya kusainiwa, huku Serikali ikiweka utaratibu wa kutoa taarifa kwa umma kuhusu utekelezaji wa majukumu ya kampuni kwa mujibu wa mikataba.
Tanzania tayari ina sheria zinazohusu uhuru wa kudumu wa Taifa juu ya rasilimali zake za asili, mapitio ya masharti ya mikataba yasiyo na usawa, ushiriki wa wazawa na ushiriki wa Serikali katika sekta ya madini.
Changamoto kubwa ni kuhakikisha ulinzi huo wa kisheria unatekelezwa kikamilifu na kufuatiliwa kwa karibu.
Kwa Tanzania, somo kubwa kutoka kwa nchi nyingine zinazozalisha madini barani Afrika ni kwamba mafanikio ya mkataba wa madini hayapaswi kupimwa kwa kiasi cha uwekezaji kilichotangazwa pekee.
Badala yake, yanapaswa kupimwa kwa mapato yanayopatikana kwa Taifa, ujuzi unaojengwa, viwanda vinavyoanzishwa, miundombinu inayojengwa na uwezo wa kiuchumi unaobaki nchini kwa muda mrefu.
