Tanzania na mtihani mpya wa sera ya kutofungamana

DAR ES SALAAM: Sera ya muda mrefu ya Tanzania ya kutofungamana na upande wowote inakabiliwa na mtihani mpya wa kijiografia kutokana na kuongezeka kwa ushindani kati ya mataifa yenye nguvu duniani, ikiwamo Marekani, China, Russia, India na mataifa mengine, ambao unazidi kuenea barani Afrika.

Badala ya kuchagua upande mmoja wa nguvu za kisiasa duniani, mfumo wa sasa wa sera ya nje wa Tanzania unaendelea kusisitiza kutofungamana na upande wowote pamoja na ushirikiano wa nchi za Kusini mwa dunia, huku ikitafuta pia kuimarisha ushirikiano wa kiuchumi na washirika mbalimbali wa maendeleo.

Serikali imeeleza kuwa sera ya nje ya Tanzania inaongozwa na misingi ya kulinda mamlaka ya nchi, uadilifu wa mipaka yake, umoja wa Afrika na maslahi ya taifa.

Mwelekeo huo una mizizi yake katika historia ya Tanzania chini ya Rais wa kwanza wa nchi, Mwalimu Julius Nyerere, ambaye aliijenga nafasi ya Tanzania kimataifa kupitia harakati za ukombozi wa Afrika, Uafrika na sera ya kutofungamana na upande wowote.

Diplomasia ya Mwalimu Nyerere ililenga kuhakikisha Tanzania na nchi nyingine zinazoendelea hazigeuki kuwa vibaraka katika ushindani wa nguvu uliokuwepo wakati wa Vita Baridi, huku ikiendelea kushirikiana na mataifa mbalimbali pale ambapo ushirikiano huo ulilinda maslahi ya taifa.

Historia hiyo inapata umuhimu mpya katika mazingira ya sasa ambayo mfumo wa kimataifa unazidi kugawanyika katika makundi yenye maslahi yanayoshindana.

Tanzania kwa sasa inaendelea kuwa na uhusiano na mataifa ambayo wakati mwingine yenyewe yanashindana katika masuala ya kiuchumi, kisiasa na kimkakati.

Uhusiano kati ya Tanzania na India uliimarishwa kuwa ushirikiano wa kimkakati wakati wa ziara ya Rais Samia Suluhu Hassan nchini India Oktoba 2023. Mwaka 2026, nchi hizo mbili ziliendelea na mashauriano ya ngazi ya juu kuhusu biashara, sera za nje na ushirikiano wa kiuchumi.

Wakati huohuo, Tanzania imeendelea kushirikiana na Russia. Katika ziara yake nchini humo Juni 2026, Rais Samia alikataa mtazamo kwamba ushirikiano wa Tanzania na Moscow ulikuwa ishara ya kujiunga na upande fulani wa nguvu za dunia.

Alisisitiza kuwa Tanzania inashirikiana na nchi zote na haichagui washirika kwa kuzingatia mgawanyiko wa Mashariki dhidi ya Magharibi.

Mwelekeo huo unaipa Tanzania nafasi ya kutafuta uwekezaji, teknolojia, biashara, miundombinu na ushirikiano wa kidiplomasia kutoka kwa washirika mbalimbali.

Hata hivyo, mkakati huo pia unaweka mbele changamoto ya kusawazisha maslahi ya mataifa yenye nguvu bila kuruhusu uhusiano wowote mmoja kuathiri uhuru wa Tanzania katika kufanya maamuzi.

Kadiri mataifa makubwa yanavyozidisha ushindani katika maeneo ya madini muhimu, nishati, ulinzi, teknolojia, miundombinu na masoko ya Afrika, ushirikiano wa aina mbalimbali unaweza kuanza kuwa na maana pana zaidi ya masuala ya kiuchumi.

Mkataba unaoonekana kuwa wa kibiashara pekee unaweza pia kuwa na athari katika minyororo ya ugavi, ushawishi wa kisiasa au hata usalama wa taifa.

Changamoto kwa Tanzania inaweza kujitokeza iwapo ushirikiano mmoja mmoja utaendelea bila tathmini pana ya namna unavyolingana na maslahi ya muda mrefu ya taifa.

Utegemezi unaweza kujengwa hatua kwa hatua kupitia madeni, teknolojia, ushirikiano wa kijeshi, umiliki wa miundombinu, mifumo ya nishati au utegemezi mkubwa wa biashara na nchi moja.

Sera ya kutofungamana katika dunia mpya kutafsiri upya sera ya kutofungamana katika dunia ya sasa kunahitaji zaidi ya Tanzania kuwa na uhusiano mzuri na kila nchi.

Kunahitaji uwezo wa kujadiliana na mataifa yenye nguvu yanayoshindana huku Tanzania ikiendelea kuwa na uwezo wa kufanya maamuzi yake yenyewe kwa kuzingatia maslahi ya taifa.

Tanzania tayari ina mifumo ya kitaasisi inayoweza kusaidia katika utekelezaji wa mkakati huo. Wizara ya Mambo ya Nje na Ushirikiano wa Afrika Mashariki, kupitia Idara ya Sera na Mipango, ina jukumu la kufanya uchambuzi wa sera, utafiti kuhusu masuala mbalimbali, kuratibu masuala ya kisera na kutathmini namna sera za kitaifa zinavyoathiri uhusiano wa kimataifa.

Hatua inayofuata inaweza kuwa kuweka mfumo wa kimkakati unaofafanua kwa uwazi maslahi ya Tanzania katika maeneo ya usalama, uwekezaji, teknolojia, madini, nishati, biashara na diplomasia.

Mfumo huo unaweza pia kusaidia kuainisha maeneo ambayo Tanzania inapaswa kushirikiana, maeneo ambayo inapaswa kuwa na tahadhari ya kimkakati na aina ya ushirikiano inayohitaji ulinzi zaidi dhidi ya utegemezi wa muda mrefu.

Mjadala huo unaweza kuashiria mabadiliko kutoka katika swali la zamani la iwapo Tanzania iko upande wa Mashariki au Magharibi, na kuelekea swali muhimu zaidi: Je, Tanzania inaweza kubaki huru kimkakati katika dunia ambayo mataifa yenye nguvu yanazidi kutaka nchi nyingine kufanya uchaguzi mgumu?

Historia ya Tanzania katika sera ya nje inatoa msingi wa kufuata mwelekeo huo. Hata hivyo, mazingira ya kisiasa na kiuchumi ya miaka ya 2020 ni tofauti na yale ya kipindi cha Vita Baridi.

Kwa sababu hiyo, Tanzania inaweza kuhitaji Mfumo wa Kimkakati wa Kutofungamana na Upande Wowote, ambao unaweza kuandaliwa kupitia sera ya serikali, waraka wa kitaifa au mashauriano mapana ya kisiasa na kitaalamu.

Lengo la mfumo huo halitakuwa kuitenga Tanzania na mataifa yenye nguvu duniani.

Badala yake, litakuwa kuhakikisha Tanzania inaweza kushirikiana na India, China, Russia, Marekani, Ulaya na washirika wengine bila kuruhusu uhusiano wowote mmoja kuamua mwelekeo wa kimkakati wa taifa.