Tanzania yaingia mjadala udhibiti taarifa za afya

Tanzania inaendelea kupanua kwa kasi mifumo ya kidijitali inayokusanya kiasi kikubwa cha taarifa za afya za wananchi, lakini kuongezeka kwa matumizi ya teknolojia na ushiriki wa wadau wa kigeni wanaofadhili au kutoa utaalamu kumeibua swali muhimu: nani hasa anayedhibiti, kuhifadhi na kupata ufikiaji wa taarifa za afya za Watanzania?

Swali hilo linazidi kuwa muhimu kadiri Tanzania inavyotegemea mifumo ya kidijitali kukusanya, kuhifadhi, kuchambua na kushirikisha taarifa za afya.

Wizara ya Afya inasema Tanzania inatumia mfumo wa District Health Information Software 2 (DHIS2) kama sehemu ya miundombinu yake ya taarifa za afya. Mfumo huo unasaidia ukusanyaji, uhifadhi, uchambuzi, utoaji wa taarifa na usambazaji wa takwimu za afya.

Wizara pia inaeleza kuwa Ushirikiano wa Matumizi ya Takwimu (Data Use Partnership — DUP), unaotekelezwa kwa kushirikiana na taasisi ya PATH, ni mpango unaoongozwa na serikali kwa lengo la kuimarisha afya ya kidijitali, kuanzisha vyombo vya usimamizi na kusaidia maboresho ya sera.

Ushirikiano huo ulitokana na kazi zilizosaidiwa na Taasisi ya Bill & Melinda Gates Foundation na PATH.

Kwa mujibu wa maelezo ya DHIS2, nchi zinazotumia mfumo huo zinaendesha mifumo yao kivyake na kubaki na umiliki wa mifumo na taarifa zao za ndani. Timu ya kimataifa ya DHIS2 pia inasema haina ufikiaji wa mifumo au taarifa hizo isipokuwa pale mwenye mamlaka ya mfumo wa ndani anaporuhusu ufikiaji huo.

Tofauti hiyo ni muhimu kwa sababu kutumia teknolojia inayosaidiwa na wadau wa kigeni hakumaanishi moja kwa moja kwamba taasisi hizo zinamiliki taarifa zinazohifadhiwa ndani ya mfumo.

Taarifa za afya zinaweza kujumuisha maelezo nyeti sana kuhusu historia ya matibabu ya mtu, hali yake ya maambukizi ya VVU, majibu ya vipimo vya maabara, afya ya uzazi, taarifa za vinasaba na maelezo mengine binafsi.

Taarifa hizo zinapopitia mifumo ya kidijitali, kanzidata, miundombinu ya kompyuta za kuhifadhi taarifa mtandaoni (cloud computing), mipango ya msaada wa kiufundi na mikataba ya kubadilishana taarifa, maswali huibuka kuhusu nani anayeamua matumizi ya taarifa hizo, nani anayeruhusiwa kuzifikia, zinahifadhiwa wapi na ni katika mazingira gani zinaweza kuhamishiwa nje ya nchi.

Makubaliano ya afya na Marekani yaibua hoja pana

Suala hilo limezidi kuwa muhimu kufuatia makubaliano ya ushirikiano wa afya kati ya Tanzania na Marekani ya mwaka 2026, ambapo Washington iliahidi kutoa zaidi ya dola za Marekani bilioni 1.3 kwa sekta ya afya ya Tanzania ndani ya miaka mitano, huku Tanzania ikiahidi kutumia dola bilioni 1.8 za rasilimali zake.

Makubaliano hayo yanalenga kuimarisha uwezo wa Tanzania kufadhili, kusimamia na kuendeleza huduma muhimu za afya.

Wakati wa kusaini makubaliano hayo, Waziri wa Afya, Mohamed Mchengerwa, alisisitiza kuwa hayakuruhusu kupelekwa kwa sampuli za maabara kwenda Marekani. Alieleza kuwa sampuli za Tanzania zingepimwa, kuhifadhiwa na kusimamiwa ndani ya nchi.

Kauli hiyo ilihusu sampuli za kibaolojia, lakini pia inaibua suala pana linalokabili serikali nyingi duniani: taarifa za afya zinaweza kuwa nyeti kimkakati kama zilivyo sampuli halisi za kibaolojia.

Suala si sampuli za maabara pekee, bali pia ni taarifa zinazozalishwa na wagonjwa, hospitali, wataalamu wa afya na mifumo ya kitaifa ya afya.

Kenya yaonesha jinsi suala la taarifa za afya linavyoweza kuibua mgogoro

Kenya ni miongoni mwa mifano ya hivi karibuni inayoonesha namna usimamizi wa taarifa za afya unavyoweza kuibua mjadala wa kisheria na kisiasa.

Mwezi Desemba 2025, mahakama nchini Kenya ilisimamisha kwa muda makubaliano ya ushirikiano wa afya yenye thamani ya dola za Marekani bilioni 1.6 kati ya Kenya na Marekani, wakati ikisikiliza kesi iliyohusu faragha na usimamizi wa taarifa za afya za wananchi.

Shirikisho la Watumiaji Kenya (Consumers Federation of Kenya) lilieleza kuwa maamuzi yanayotokana na taarifa za afya za Wakenya yanapaswa kuwajibika kwa umma, kukaguliwa na kusimamiwa kwa pamoja na kwa uhuru.

Kwa upande wake, Rais William Ruto alisema makubaliano hayo yalikuwa yamepitiwa na Mwanasheria Mkuu wa Serikali na kwamba sheria za Kenya ndizo zingesimamia taarifa za wananchi wa nchi hiyo.

Mgogoro huo unaonesha kuwa suala kuu si tu kama taarifa zinakusanywa kwa njia ya kidijitali, bali ni nani mwenye mamlaka ya kisheria juu ya taarifa hizo na ni ulinzi gani unaotumika pale washirika wa kigeni wanaposhiriki katika programu za afya zinazohusisha taarifa hizo.

Ofisi ya Kamishna wa Ulinzi wa Taarifa za Kenya pia imeonya kuhusu hatari zinazohusiana na uchakataji wa taarifa za afya, ikiwemo ufikiaji usioidhinishwa, ufichuaji wa taarifa, mashambulizi ya kimtandao na namna kampuni za teknolojia zinavyoweza kutumia taarifa zinazozifikia.

Mwongozo wa taasisi hiyo unataja mifumo ya kuhifadhi taarifa kwenye cloud kuwa na changamoto kwa sababu taasisi za afya zinaweza kuwa na udhibiti mdogo juu ya miundombinu hiyo na masharti yanayowekwa na watoa huduma.

Sheria ya Kenya ya ulinzi wa taarifa pia inazitambua taarifa za afya na matibabu kama taarifa binafsi nyeti. Sheria hiyo inaeleza faragha kama haki ya mtu kuamua nani anayeweza kupata taarifa zake binafsi, lini, wapi, kwa nini na kwa namna gani.

Rwanda yaweka masharti ya kuhamisha taarifa nje ya nchi

Rwanda nayo imeweka masharti maalumu kuhusu uhamishaji wa taarifa binafsi kwenda nje ya nchi.

Chini ya mfumo wake wa ulinzi wa taarifa, uhamishaji wa taarifa kwenda nchi nyingine unaweza kuhitaji idhini ya mamlaka ya usimamizi, hatua zinazofaa za ulinzi au msingi mwingine unaotambuliwa kisheria.

Sheria ya Rwanda pia inaeleza kuwa taarifa binafsi zinapaswa kuhifadhiwa nchini humo isipokuwa pale mdhibiti au mchakataji wa taarifa anapopata idhini ya kuzihifadhi nje ya nchi.

Mfumo huo unaweka msingi wa kisheria wa kujibu swali linalozidi kuwa muhimu kadiri huduma za afya za kidijitali zinavyopanuka: taarifa za afya zinapovuka mipaka ya nchi, ni sheria na taasisi za nchi gani zinazoendelea kuwajibika kwa ulinzi wake?

Tanzania nayo ina mfumo wa kisheria wa ulinzi wa taarifa binafsi. Hata hivyo, upanuzi wa haraka wa huduma za afya za kidijitali unamaanisha kuwa sheria hizo zinapaswa kutekelezwa sambamba na mikataba ya ununuzi, makubaliano ya teknolojia, mifumo ya cloud, makubaliano ya wafadhili na mikataba ya msaada wa kiufundi.

Umoja wa Ulaya waweka mfumo wa matumizi ya taarifa za afya

Umoja wa Ulaya unaendeleza zaidi suala hilo kupitia mfumo unaoitwa European Health Data Space (EHDS), unaolenga kuweka utaratibu wa matumizi na usimamizi wa taarifa za afya za kielektroniki.

Mfumo huo ulianza kutumika kisheria mwezi Machi 2025, ukiwa na lengo la kuwapa watu udhibiti mkubwa zaidi wa taarifa zao za afya za kielektroniki na kuweka kanuni za matumizi salama ya taarifa hizo katika huduma za afya, tafiti, ubunifu na utungaji wa sera.

Pia unaweka mfumo unaofanana katika nchi wanachama kuhusu mifumo ya kumbukumbu za afya za kielektroniki.

Mfumo wa Ulaya unatambua kuwa taarifa za afya zina sifa mbili zinazokinzana.

Kwa upande mmoja, zina thamani kubwa katika kuboresha huduma za afya na kufanya tafiti. Kwa upande mwingine, ni taarifa binafsi nyeti zinazohitaji ulinzi madhubuti.

Mifumo ya afya ya kidijitali inaweza kusaidia serikali kutambua mwenendo wa magonjwa, kufuatilia upatikanaji wa dawa, kuchunguza matokeo ya matibabu na kujibu milipuko ya magonjwa kwa haraka zaidi.

Hata hivyo, mifumo hiyo inaweza pia kusababisha hatari kubwa za uvunjifu wa faragha na usalama iwapo udhibiti wa ufikiaji, mikataba, usalama wa kimtandao na kanuni za kubadilishana taarifa zitakuwa dhaifu.

Tanzania inahitaji udhibiti wa kudumu wa taarifa zake

Hoja kuu kwa hiyo si kama Tanzania inapaswa kutumia mifumo ya afya ya kidijitali inayosaidiwa na washirika wa kigeni.

Ushirikiano wa kimataifa unaweza kuleta teknolojia, ufadhili, utaalamu na miundombinu ambayo ingechukua miaka mingi kuijenga kwa kutumia rasilimali za ndani pekee.

Swali gumu zaidi ni kama kila ushirikiano unaiacha Tanzania ikiwa na uwezo mkubwa na wa kudumu wa kudhibiti taarifa zake za afya.

Hilo linahitaji kutambua wazi taasisi ya Tanzania inayowajibika kwa kila mkusanyiko wa taarifa, kufafanua nani ni mdhibiti na nani ni mchakataji wa taarifa, kubainisha taarifa zinahifadhiwa wapi, kuweka mipaka ya ufikiaji wa washirika wa kigeni, kurekodi kila uhamishaji unaoruhusiwa na kuhakikisha mikataba inaipa Tanzania mamlaka halisi ya kusimamia taarifa nyeti.

Pia, ni muhimu kuhakikisha taasisi za Tanzania zinakuwa na uwezo wa kiufundi wa kuendesha, kutunza na kulinda mifumo hiyo hata baada ya miradi inayofadhiliwa na wafadhili kumalizika.

Bila hatua hizo, nchi inaweza kufanikiwa katika mabadiliko ya kidijitali bila kufikia uhuru halisi wa kudhibiti taarifa zake.

Serikali ya Tanzania yenyewe inaeleza kuwa Ushirikiano wa Matumizi ya Takwimu (DUP) unalenga kuanzisha vyombo vya usimamizi na kujenga uwezo wa ndani. Hilo linaashiria kuwa umiliki wa kitaasisi ni sehemu ya ajenda ya afya ya kidijitali nchini.

Hata hivyo, uzoefu wa Kenya na Rwanda unaonesha kwa nini kanuni zilizo wazi ni muhimu pale fedha za kigeni, mashirika ya kimataifa, kampuni za teknolojia na mifumo ya afya ya serikali vinapofanya kazi pamoja.

Mgogoro wa mahakamani nchini Kenya unaonesha jinsi maswali kuhusu ufikiaji wa taarifa za afya yanavyoweza kugeuka haraka kuwa suala la uwajibikaji kwa umma.

Mfumo wa Rwanda unaonesha umuhimu wa kuwa na kanuni zilizo wazi kuhusu taarifa nyeti na uhamishaji wake kuvuka mipaka. Mfumo wa Umoja wa Ulaya nao unaonesha namna usimamizi wa taarifa unavyoweza kuwa wa kina pale serikali zinapojaribu kusawazisha ubunifu katika huduma za afya na haki za watu za kudhibiti taarifa zao na kulinda faragha.

Kwa Tanzania, jambo muhimu ni kuhakikisha kuwa taarifa zinazozalishwa na wagonjwa, hospitali na watumishi wa afya zinabaki chini ya mfumo ulio wazi wa umiliki, uwajibikaji na ulinzi unaosimamiwa na taasisi za nchi.

Taarifa za afya za Watanzania zinazidi kuwa miongoni mwa rasilimali muhimu za taifa.

Swali ni kama taasisi za Tanzania zitajenga uwezo kwa kasi inayohitajika kuhakikisha kuwa, hata kama teknolojia inaungwa mkono na washirika wa kimataifa, mamlaka ya mwisho juu ya taarifa hizo inabaki wazi na kwa uthibitisho kuwa iko mikononi mwa Tanzania.