Tanzania, Urusi na mjadala wa nishati ya nyuklia

DAR ES SALAAM: Tanzania inaangalia nishati ya nyuklia kama chanzo cha muda mrefu cha umeme, huku Urusi ikiibuka kuwa mmoja wa washirika muhimu wanaoweza kusaidia katika teknolojia hiyo.

Rais Samia Suluhu Hassan alisema Juni 2026 kuwa Tanzania inaangalia uwezekano wa kutumia mitambo midogo ya nyuklia kuzalisha umeme na kwamba kampuni ya Urusi ya Rosatom tayari ilikuwa katika mazungumzo na Serikali kuhusu uwezekano wa kuanzisha mradi huo.

Mpango huo ni sehemu ya juhudi za Tanzania kuongeza uzalishaji wa umeme na kuandaa mazingira ya viwanda na shughuli nyingine za kiuchumi zinazohitaji nishati ya uhakika.

Tanzania pia imekuwa ikishirikiana na Shirika la Kimataifa la Nishati ya Atomiki (IAEA) katika matumizi ya teknolojia ya nyuklia kwa madhumuni ya amani, ikiwa ni pamoja na maandalizi ya uwezekano wa kuanza kuzalisha umeme wa nyuklia.

Kwa nchi inayokua kiuchumi, nishati ya nyuklia inaweza kuwa na umuhimu mkubwa kutokana na uwezo wake wa kuzalisha umeme kwa kiwango kikubwa na kwa mfululizo.

Umeme wa uhakika unaweza kusaidia sekta zinazotumia nishati nyingi, ikiwemo madini, viwanda na uzalishaji mwingine unaohitaji umeme usiokatika mara kwa mara.

Lakini wataalamu wanaonya kuwa uamuzi wa kujenga miundombinu ya nyuklia kwa kutumia teknolojia kutoka nchi moja unaweza kuunda utegemezi wa muda mrefu.

Mara nchi inapochagua teknolojia fulani ya nyuklia, uhusiano na mtoa teknolojia unaweza kudumu kwa miongo kadhaa kutokana na mahitaji ya mafuta ya nyuklia, matengenezo, vipuri, mafunzo ya wataalamu na huduma za kiufundi.

Urusi katika sekta ya nyuklia Tanzania

Urusi tayari ina nafasi katika mipango ya Tanzania ya kutumia nishati ya nyuklia.

Kampuni zinazohusishwa na Rosatom zimekuwa zikihusika katika mradi wa uranium wa Mkuju River, ambako kituo cha majaribio cha uchakataji wa uranium kilizinduliwa mwaka 2025.

Wakati huohuo, Tanzania inaendelea kuchunguza uwezekano wa kujenga uwezo wake wa kuzalisha nishati ya nyuklia kwa kufuata hatua zinazopendekezwa na IAEA.

Hali hiyo inaweza kuifanya Tanzania kuwa na uhusiano mpana na Urusi katika mnyororo wa sekta ya nyuklia, kuanzia rasilimali za uranium na teknolojia hadi ujenzi wa mitambo, mafuta ya nyuklia na huduma za kiufundi.

Uhusiano huo unaweza kuipa Tanzania fursa ya kupata teknolojia na utaalamu, lakini pia unaweza kuongeza utegemezi wa nchi kwa mshirika mmoja wa nje.

Changamoto hiyo imepewa uzito zaidi kutokana na shinikizo na vikwazo ambavyo sekta ya nyuklia ya Urusi imekuwa ikikabili kutoka nchi za Magharibi.

Uingereza iliweka vikwazo Februari 2026 dhidi ya kampuni tanzu tatu za Rosatom zinazohusika na miradi ya kimataifa ya nyuklia. Rosatom, hata hivyo, imesema miradi yake ya nje itaendelea.

Kwa Tanzania, hali hiyo inaibua swali kuhusu namna ya kuhakikisha migogoro ya kisiasa kati ya mataifa makubwa haiathiri usalama wa nishati wa nchi.

Tofauti na miradi mingine ya nishati, kituo cha nyuklia hakiwezi kubadilishiwa mtoa teknolojia kwa urahisi endapo uhusiano wa kidiplomasia utabadilika.

Afrika na teknolojia ya nyuklia

Changamoto hiyo haipo Tanzania pekee.

Urusi imekuwa ikiongeza ushirikiano wake wa nyuklia barani Afrika, wakati nchi kama Misri, Afrika Kusini, Rwanda na nyingine zikichunguza au kuendeleza uwezo wa kutumia teknolojia ya nyuklia.

Kwa baadhi ya nchi, teknolojia hiyo inaonekana kama fursa ya kukabiliana na upungufu wa umeme na kusaidia maendeleo ya viwanda.

Lakini pia imekuwa sehemu ya mjadala mpana kuhusu kuongezeka kwa ushawishi wa Urusi barani Afrika.

Kwa Tanzania, suala muhimu si kama teknolojia ya Urusi inapaswa kukubaliwa au kukataliwa, bali namna nchi itakavyotumia teknolojia hiyo bila kujifunga kwa mtoa huduma mmoja kwa miongo kadhaa.

Hilo linahitaji Tanzania kuwekeza katika wataalamu wake, kuimarisha taasisi za udhibiti na kuhakikisha mikataba ya nyuklia inaangalia masuala ya usalama na gharama za muda mrefu.

Mikataba hiyo inapaswa pia kushughulikia usimamizi wa taka zenye mionzi, dhima za ajali za nyuklia, uondoaji wa mitambo baada ya muda wake wa matumizi, maandalizi ya dharura, usalama wa kimtandao na athari kwa mazingira.

Kwa mujibu wa kumbukumbu za kisheria za IAEA, Tanzania bado si mwanachama wa Convention on Nuclear Safety wala Joint Convention on the Safety of Spent Fuel Management and on the Safety of Radioactive Waste Management.

Hali hiyo inaifanya mijadala kuhusu kuimarisha mfumo wa kitaifa wa usalama na udhibiti kuwa muhimu kabla ya Tanzania kuingia katika ahadi kubwa za ujenzi wa mitambo ya nyuklia.

Zaidi ya kuzalisha umeme

Teknolojia ya nyuklia inaweza kuwa na matumizi zaidi ya kuzalisha umeme.

Tanzania inaweza kutumia ushirikiano huo kujenga uwezo wa wahandisi, wanasayansi, wataalamu wa tiba na taasisi za utafiti.

Teknolojia ya nyuklia pia hutumika katika matibabu ya saratani, kilimo, usalama wa chakula na tafiti za kisayansi, maeneo ambayo Tanzania tayari inashirikiana na IAEA.

Hivyo, ushirikiano na Urusi unaweza kuwa sehemu ya juhudi za Tanzania kujenga uwezo wa ndani iwapo utaambatana na uwekezaji katika utaalamu wa Watanzania na taasisi za ndani.

Kwa Tanzania, changamoto kubwa itakuwa kuhakikisha kuwa nishati ya nyuklia haileti utegemezi mpya wakati nchi ikijaribu kutatua tatizo la upatikanaji wa umeme.

Kushirikiana na Urusi, nchi za Magharibi, Asia na taasisi za kimataifa kunaweza kuipa Tanzania nafasi ya kupata teknolojia na utaalamu kutoka vyanzo mbalimbali.

Lengo la muda mrefu linapaswa kuwa kujenga uwezo wa Tanzania katika teknolojia, wataalamu, udhibiti na utafiti badala ya kutegemea mtoa huduma wa nje kwa kila hatua.

Kwa hiyo, mafanikio ya mpango wa nyuklia hayatapimwa tu kwa idadi ya mitambo itakayojengwa, bali pia kwa kiwango ambacho Tanzania itaweza kuongeza usalama wa nishati, kujenga utaalamu wa ndani na kutumia teknolojia hiyo kukuza uchumi bila kuingia katika utegemezi wa kimkakati.