Kwa nini mataifa yenye nguvu yanazidi kuielekea Afrika?

Madini muhimu, nishati, miundombinu, teknolojia, njia za biashara, ushirikiano wa kiusalama na ushawishi wa kisiasa vinazidi kuwa sehemu ya ushindani wa mataifa yenye nguvu kutafuta ushirikiano mpana zaidi barani Afrika.

Afrika imekuwa miongoni mwa maeneo muhimu katika ushindani wa kisiasa na kimkakati duniani, huku Marekani, China, Russia na Umoja wa Ulaya wakizidisha jitihada za kujenga uhusiano imara zaidi wa kiuchumi, kisiasa na kimkakati na nchi za bara hilo.

Ushindani huo haujikita tena katika diplomasia ya kawaida au misaada ya maendeleo pekee.

Madini muhimu, nishati, miundombinu, teknolojia, njia za biashara, ushirikiano wa kiusalama na ushawishi wa kisiasa vinazidi kuamua mwelekeo wa ushindani huo.

Mabadiliko hayo yanasukumwa kwa kiasi kikubwa na kuongezeka kwa umuhimu wa madini kama shaba, kobalti, lithiamu, grafiti na madini adimu.

Madini hayo ni muhimu katika utengenezaji wa magari yanayotumia umeme, betri, mifumo ya nishati mbadala, teknolojia za kisasa na viwanda vya ulinzi.

Shirika la Kimataifa la Nishati (IEA) limeeleza kuwa madini muhimu yamekuwa sehemu ya msingi katika mikakati ya kiusalama na kiuchumi ya mataifa, kutokana na kuongezeka kwa wasiwasi kuhusu utegemezi wa minyororo michache ya usambazaji.

Afrika ina utajiri mkubwa wa madini unaoweza kuvutia uwekezaji, miundombinu na uwezo mpya wa uzalishaji viwandani.

Hata hivyo, ushindani huo unaweza pia kuendeleza mtindo wa muda mrefu ambapo Afrika inauza malighafi nje ya bara huku uchakataji na utengenezaji wa bidhaa zenye thamani kubwa ukifanyika katika nchi nyingine.

Uchambuzi wa S&P Global wa mwaka 2026 umeeleza kuwa Afrika imekuwa eneo muhimu katika ushindani unaoibuka kuhusu madini muhimu.

China ilianza kujenga nafasi yake mapema kupitia miongo kadhaa ya uwekezaji katika sekta za uchimbaji na uchakataji wa madini barani Afrika, wakati Marekani imekuwa ikiongeza msaada wa serikali kwa miradi inayohusisha madini katika nchi zikiwamo Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Msumbiji na Afrika Kusini.

Ushawishi wa China hauishii katika sekta ya madini.

Ufadhili wa miundombinu, ujenzi, mawasiliano, biashara na miradi ya viwanda umeisaidia Beijing kujenga uhusiano wa muda mrefu wa kiuchumi na nchi nyingi za Afrika.

Kwa upande mwingine, Marekani imekuwa ikilenga zaidi kujenga minyororo mbadala ya usambazaji wa madini na kupunguza utegemezi wa washindani wake wa kijiografia.
Umoja wa Ulaya nao unabadilisha namna unavyoliangalia bara hilo wakati ushindani wa kimataifa ukiongezeka.

Watunga sera wa Ulaya wanatafuta kuimarisha ushirikiano na nchi za Afrika huku wakijaribu kulinda upatikanaji wa rasilimali muhimu za kimkakati na kuendelea kuwa na ushawishi wa kibiashara na kidiplomasia.

Russia inawakilisha upande mwingine wa ushindani huo, hasa kupitia uhusiano wa kiusalama, ushirikiano wa kisiasa na uwepo wake katika baadhi ya nchi zinazokabiliwa na changamoto za kiusalama.

Matokeo yake ni mazingira ya kisiasa na kimkakati yanayozidi kuwa na washindani wengi, ambapo serikali za Afrika zina washirika wengi zaidi wa kuchagua, lakini pia zinakabiliwa na shinikizo kubwa la kusawazisha maslahi yanayoshindana.

Kwa Tanzania, mabadiliko hayo yanaingia katika mazingira ya sera ya nje inayosisitiza diplomasia ya kiuchumi, ushirikiano wa kina na washirika wa maendeleo, ushirikiano wa nchi za Kusini mwa dunia, umoja wa Afrika na kulinda mamlaka ya taifa.

Wizara ya Mambo ya Nje na Ushirikiano wa Afrika Mashariki imeeleza kuwa sera ya nje ya Tanzania inalenga kutumia fursa zinazotokana na ushirikiano wa kimataifa huku ikilinda maslahi ya taifa.

Waziri wa Mambo ya Nje na Ushirikiano wa Afrika Mashariki, Mahmoud Thabit Kombo, hivyo anafanya kazi katika mazingira ambayo uhusiano wa kidiplomasia unazidi kuingiliana na uwekezaji, biashara, usalama na maslahi ya rasilimali za kimkakati.

Wizara pia imeanzisha Kitengo cha Mikakati ya Kimataifa na Masuala ya Kijiografia na Kisiasa, hatua inayoonyesha umuhimu unaoongezeka wa uchambuzi wa mabadiliko ya nguvu duniani katika uhusiano wa Tanzania na mataifa mengine.

Kwa upande wa kisiasa, Chama Cha Mapinduzi (CCM) kimeendelea kudumisha uhusiano na vyama vya kisiasa vya kimataifa.

Katibu Mkuu wa CCM, Asha-Rose Migiro, kwa mfano, aliongoza ziara rasmi nchini China Machi 2026 iliyolenga kuimarisha uhusiano wa kihistoria na ushirikiano kati ya CCM na Chama cha Kikomunisti cha China.

Afrika inapata nini?

Changamoto kubwa kwa nchi za Afrika ni kuhakikisha kuwa ushindani wa mataifa yenye nguvu unazalisha thamani ya kudumu ndani ya bara badala ya kuongeza tu fursa za mataifa ya nje kupata rasilimali za Afrika.

Iwapo nchi zitajikita katika kutoa leseni za uchimbaji au kuuza malighafi pekee, manufaa ya kiuchumi yanaweza kubaki kuwa madogo.

Lakini mikataba inayohusisha uchakataji wa madini ndani ya nchi, uhamishaji wa teknolojia, mafunzo ya wataalamu, miundombinu, uzalishaji wa bidhaa na mifumo ya uwazi ya mapato inaweza kuongeza thamani ya kiuchumi kwa muda mrefu.
Ndiyo maana ushindani unaoongezeka wa mataifa yenye nguvu unapaswa pia kuongeza uelewa wa wananchi kuhusu siasa za kimataifa.

Wananchi wanahitaji kuelewa mataifa makubwa yanatafuta nini barani Afrika, serikali za Afrika zinatoa nini na nchi zao zinapata nini kwa kubadilishana na rasilimali hizo.

Kwa Tanzania, kuweka mfumo wa wazi wa maslahi ya taifa katika ushirikiano mkubwa wa kimataifa kunaweza kuwa muhimu zaidi kadiri ushindani kati ya Washington, Beijing, Moscow na Brussels unavyozidi kuongezeka.

Afrika si eneo la kupokea programu za maendeleo kutoka nje pekee.

Madini yake, masoko yake, jiografia yake, idadi ya watu na nafasi yake ya kimkakati vinazidi kuwa muhimu katika uchumi wa dunia.

Hatari ni kwamba Afrika inaweza tena kugeuka kuwa uwanja wa ushindani wa mataifa yenye nguvu yanayofuatilia maslahi yao wenyewe.

Lakini pia kuna fursa.

Nchi za Afrika zinaweza kutumia ushindani huo kujadiliana kwa masharti yanayosaidia viwanda, uchakataji wa ndani, uhamishaji wa teknolojia, ajira, miundombinu na maendeleo ya muda mrefu ya taifa.
Mwisho wa yote, tofauti haitatokana na idadi ya mataifa yenye nguvu yanayotaka kuingia Afrika.
Itategemea zaidi namna serikali za Afrika zitakavyoweza kujadiliana na kuhakikisha zinapata thamani inayolingana na rasilimali, masoko na nafasi yao ya kimkakati.