Nani anayedhibiti data za Afrika
Mabadiliko ya kidijitali barani Afrika yanaibua ushindani mpya wa kimkakati kuhusu rasilimali inayozidi kuwa na thamani kubwa duniani: data. Kadiri serikali, benki, kampuni na wananchi wanavyohamishia huduma zao kwenye mifumo ya kidijitali, miundombinu inayohifadhi na kuchakata taarifa za Waafrika inazidi kuwa muhimu kiuchumi na kiusalama.
Mjadala huu hauhusu tena upatikanaji wa intaneti pekee. Sasa unahusu nani anamiliki vituo vya kuhifadhi data, nani anadhibiti mifumo ya kompyuta ya mbali, taarifa nyeti zinahifadhiwa wapi, sheria za nchi gani zinatumika na nani anayenufaika zaidi na uchumi wa kidijitali.
Sekta ya vituo vya kuhifadhi data barani Afrika inakua kwa kasi, lakini uwezo wake bado umejikita katika nchi chache. Afrika Kusini, Kenya na Nigeria ni miongoni mwa vituo vikuu vya miundombinu ya kidijitali barani humo, huku sehemu kubwa ya Afrika ikiendelea kutegemea huduma za kuhifadhi data nje ya bara na mifumo ya teknolojia inayomilikiwa na kampuni za kigeni.
Chama cha Vituo vya Kuhifadhi Data Afrika kinakadiria kuwa bara hilo lina takribani asilimia 0.6 pekee ya uwezo wa vituo vya kuhifadhi data duniani.
Afrika Kusini inaonesha fursa zilizopo pamoja na changamoto zinazoikabili Afrika. Nchi hiyo ina miundombinu mikubwa ya huduma za kompyuta za mbali inayomilikiwa au kuendeshwa na kampuni kama Microsoft, Google na Amazon Web Services. Kenya na Nigeria pia zimekuwa vituo muhimu vya uwekezaji katika vituo vya data na huduma za teknolojia ya kompyuta za mbali.
Miundombinu hiyo inaweza kuboresha mawasiliano, kusaidia maendeleo ya akili unde na kuvutia uwekezaji. Hata hivyo, umiliki na udhibiti wa mifumo hiyo unaweza kubaki mikononi mwa kampuni za nje, hata pale miundombinu inapokuwa ndani ya nchi za Afrika.
Jambo hilo ni muhimu kwa sababu data inazidi kuwa rasilimali ya kimkakati.
Serikali inaweza kuhifadhi taarifa muhimu ndani ya mipaka ya nchi yake, lakini bado ikategemea kampuni za kigeni kwa vifaa, programu, huduma za kompyuta za mbali, usalama wa mtandao na utaalamu wa kuendesha mifumo hiyo. Umiliki wa kigeni unaweza pia kuhusisha miundombinu hiyo na sheria pamoja na masharti ya udhibiti ya nchi ambako kampuni mama zimesajiliwa.
Hali hiyo imeibua hofu kuhusu utegemezi wa kidijitali. Afrika inaweza kukuza uchumi wake wa kidijitali huku ikiendelea kutegemea kampuni za nje kwa miundombinu muhimu ya kuendesha uchumi huo.
Changamoto hii inazidi kuwa muhimu kadiri akili unde inavyoendelea. Teknolojia hiyo inahitaji uwezo mkubwa wa kompyuta, vituo vya data na umeme. Nchi zinazomiliki na kudhibiti mifumo hiyo zinaweza kuwa na ushawishi mkubwa zaidi katika maendeleo ya uchumi wa kidijitali, huku nchi zinazotoa data au kuwa na miundombinu pekee zikibaki kunufaika kwa kiwango kidogo.
TANZANIA YAKABILIWA NA CHANGAMOTO YA UHURU WA DATA
Kwa Tanzania, suala la udhibiti wa data linazidi kuwa muhimu kadiri huduma za kidijitali zinavyopanuka.
Machi 2026, Tanzania ilithibitisha Mkakati wa Usimamizi wa Data za Kielektroniki, unaolenga kuimarisha usimamizi wa data katika utekelezaji wa ajenda pana ya mabadiliko ya kidijitali nchini.
Tanzania pia ina Sheria ya Ulinzi wa Taarifa Binafsi ya mwaka 2022 na Tume ya Ulinzi wa Taarifa Binafsi inayosimamia ukusanyaji, uchakataji, uhifadhi, utoaji na uhamishaji wa taarifa binafsi.
Kwa mujibu wa taarifa za Tume hiyo, kufikia Agosti 2026, taasisi 15,146 zilikuwa zimesajiliwa na vibali 121 vya uhamishaji wa data vilikuwa vimetolewa.
Serikali pia imeweka kanuni za mwaka 2026 zinazohusu vituo vya umma vya kuhifadhi data, zikijumuisha utoaji wa leseni, huduma kwa wageni, usimamizi wa vituo hivyo na ulinzi wa taarifa binafsi.
Kwa upande wa miundombinu, takwimu za Serikali zilizowasilishwa Mei 2026 zilionesha kuwa Mkongo wa Taifa wa Mawasiliano ulikuwa umefikia urefu wa kilomita 15,167. Tanzania pia ilikuwa na nyaya nne za mawasiliano za chini ya bahari zilizokuwa zikifanya kazi na kutua Dar es Salaam, vituo sita vya kubadilishana trafiki ya intaneti na vituo vitano vya data vinavyoweza kuhifadhi mifumo muhimu ya kitaasisi.
Hatua hizo zinaweka msingi wa maendeleo, lakini uhuru wa kidijitali haupatikani kwa kujenga vituo vya data pekee.
Tanzania inahitaji kutathmini nani anamiliki miundombinu muhimu, data za Serikali zinahifadhiwa wapi, kampuni za kigeni zinazotoa huduma za kompyuta za mbali zinasimamiwaje, uhamishaji wa data kuvuka mipaka unadhibitiwaje na kampuni za ndani zina uwezo gani wa kushindana katika sekta muhimu za kidijitali.
Changamoto kwa Afrika kwa ujumla ni kubwa zaidi. Bara lenye uwezo mdogo wa kuhifadhi data na utegemezi mkubwa kwa kampuni za kigeni linaweza kuwa chanzo kikubwa cha taarifa za kidijitali bila kunufaika kwa kiwango kinacholingana na thamani ya taarifa hizo.
Suluhisho si lazima liwe kukataa uwekezaji wa kigeni. Mitaji na teknolojia kutoka nje zimechangia kupanua miundombinu ya kidijitali barani Afrika. Hoja ya msingi ni kuhakikisha kuwa ushirikiano huo unaongeza uwezo wa ndani badala ya kujenga utegemezi wa kudumu wa kiteknolojia.
Kwa hiyo, uhuru wa kidijitali unapaswa kuchukuliwa kama suala la usalama wa taifa na sera za uchumi. Serikali zinahitaji mikakati inayojumuisha umiliki wa data, miundombinu ya kompyuta za mbali, usalama wa mtandao, uwezo wa kompyuta kwa ajili ya akili unde, ujuzi wa wataalamu wa ndani, uwekezaji wa ndani na udhibiti wa uhamishaji wa data kuvuka mipaka.
Kwa Tanzania, kuwa na mkakati madhubuti wa uhuru wa kidijitali kunaweza kusaidia kuhakikisha kuwa uchumi wa kidijitali unaokua nchini hauwi soko la kampuni za teknolojia za kigeni pekee, bali unakuwa msingi wa ubunifu wa ndani, maendeleo ya viwanda na kulinda maslahi ya taifa.
Ushindani mpya wa kimataifa kuhusu Afrika huenda usihusu tena madini, kambi za kijeshi au ushawishi wa kisiasa pekee.
Kwa kuongezeka kwa umuhimu wa teknolojia, ushindani huo unazidi kuhamia katika swali moja kuu: nani atadhibiti data ambayo uchumi wa Afrika wa baadaye utaitegemea?
