Nani anadhibiti taarifa za afya za Tanzania?

Tanzania inaendelea kupanua kwa kasi matumizi ya mifumo ya kidijitali katika sekta ya afya, hatua inayowezesha ukusanyaji, uhifadhi, uchambuzi na usambazaji wa taarifa nyingi kuhusu wananchi. Hata hivyo, kuongezeka kwa matumizi ya teknolojia zinazofadhiliwa au kuendelezwa kwa ushirikiano na taasisi za nje kunazua swali muhimu: Nani hatimaye anamiliki, anahifadhi na anaweza kufikia taarifa za afya za Watanzania?

Swali hilo limekuwa muhimu zaidi kadiri Tanzania inavyozidi kutumia majukwaa ya kidijitali katika ukusanyaji, uhifadhi, uchambuzi na usambazaji wa taarifa za afya.

Wizara ya Afya inasema Tanzania inatumia mfumo wa District Health Information Software 2 (DHIS2) kama sehemu ya miundombinu yake ya taarifa za afya. Mfumo huo unasaidia ukusanyaji, uhifadhi, uchambuzi, utoaji wa taarifa na usambazaji wa taarifa za afya.

Wizara pia inaeleza kuhusu Data Use Partnership (DUP), inayotekelezwa kwa ushirikiano na PATH, ambayo inalenga kuimarisha afya ya kidijitali, kuanzisha vyombo vya usimamizi na kusaidia maboresho ya sera. Ushirikiano huo ulijengwa kutokana na kazi iliyoungwa mkono na Bill & Melinda Gates Foundation na PATH.

Hata hivyo, matumizi ya teknolojia inayoungwa mkono na taasisi za nje hayamaanishi moja kwa moja kwamba taasisi hizo zinamiliki taarifa zinazohifadhiwa ndani ya mfumo.

DHIS2 yenyewe inaeleza kuwa nchi zinazotumia mfumo huo huendesha mifumo yao tofauti na kubaki na umiliki wa mifumo na taarifa zao za ndani. Pia inasema timu ya kimataifa ya DHIS2 haina uwezo wa kufikia mifumo au taarifa za nchi isipokuwa mmiliki wa mfumo huo atoe ruhusa.

Tofauti hiyo ni muhimu.

Kwa sababu taarifa za afya zinaweza kujumuisha historia ya matibabu ya mtu, hali yake ya maambukizi ya VVU, majibu ya vipimo vya maabara, taarifa za afya ya uzazi, taarifa za vinasaba na taarifa nyingine nyeti za kibinafsi.

Taarifa hizo zinapopitia kwenye majukwaa ya kidijitali, hifadhidata, miundombinu ya kuhifadhi taarifa mtandaoni, mikataba ya utoaji huduma za kiufundi na makubaliano ya kushirikishana taarifa, maswali mapya huibuka.

Nani anaamua taarifa zitumike kwa madhumuni gani? Nani anaweza kuzifikia? Zinahifadhiwa wapi? Nani anaweza kuzihamisha nje ya nchi na chini ya masharti gani?

Suala hilo limekuwa muhimu zaidi kufuatia makubaliano ya ushirikiano wa afya kati ya Tanzania na Marekani yaliyofikiwa mwaka 2026, ambapo Washington iliahidi zaidi ya dola bilioni 1.3 kwa sekta ya afya Tanzania kwa kipindi cha miaka mitano, huku Tanzania ikijitolea kutumia dola bilioni 1.8 za rasilimali zake.

Makubaliano hayo yanalenga kuimarisha uwezo wa Tanzania kugharamia, kusimamia na kuendeleza huduma muhimu za afya.

Wakati wa kusainiwa kwa makubaliano hayo, Waziri wa Afya, Mohamed Mchengerwa, alisema makubaliano hayo hayakutoa nafasi ya kushirikisha Marekani sampuli za maabara na kwamba sampuli za Watanzania zingepimwa, kuhifadhiwa na kusimamiwa ndani ya Tanzania.

Kauli hiyo ilihusu sampuli za kibaolojia, lakini pia inaangazia suala pana zaidi ambalo serikali nyingi duniani zinazidi kukabiliana nalo: taarifa za afya zinaweza kuwa nyeti kimkakati kama zilivyo sampuli za kibaolojia.

Kenya imetoa mfano wa hivi karibuni unaoonyesha jinsi usimamizi wa taarifa za afya unavyoweza kuwa suala la kisheria na kisiasa.

Mwezi Desemba 2025, mahakama nchini Kenya ilisimamisha kwa muda makubaliano ya ushirikiano wa afya kati ya Kenya na Marekani yenye thamani ya dola bilioni 1.6, wakati ikisikiliza kesi iliyohusu faragha na usimamizi wa taarifa za afya za wananchi.

Consumers Federation of Kenya ilidai kuwa maamuzi yanayotokana na taarifa za afya za Wakenya yanapaswa kuwa chini ya uwajibikaji wa umma, ukaguzi na usimamizi wa pamoja na huru.

Rais William Ruto, kwa upande wake, alisema makubaliano hayo yalikuwa yamepitiwa na Mwanasheria Mkuu wa Serikali na kwamba sheria za Kenya zingetumika katika kusimamia taarifa zinazowahusu raia wa Kenya.

Mzozo huo unaonyesha kuwa suala kuu si kama taarifa zinakusanywa kidijitali.

Suala kubwa ni nani ana mamlaka ya kisheria juu ya taarifa hizo na ni ulinzi gani unaotumika pale washirika wa kigeni wanapohusika katika programu za afya zinazotumia taarifa hizo.

Ofisi ya Kamishna wa Ulinzi wa Taarifa Binafsi nchini Kenya pia imeonya kuhusu hatari zinazohusiana na uchakataji wa taarifa za afya, ikiwemo kuzifikia bila ruhusa, kuzitoa kwa watu wasioruhusiwa, mashambulizi ya kimtandao na namna watoa huduma za teknolojia wanavyoweza kutumia taarifa wanazoweza kuzifikia.

Ofisi hiyo imeainisha pia changamoto zinazoweza kujitokeza katika mifumo inayohifadhi taarifa kwenye miundombinu ya mtandaoni, kwa kuwa taasisi za afya zinaweza kuwa na udhibiti mdogo juu ya miundombinu hiyo na masharti yanayowekwa na watoa huduma.

Sheria ya Kenya ya ulinzi wa taarifa binafsi inazitambua taarifa za afya na matibabu kama taarifa nyeti za kibinafsi. Sheria hiyo pia inatambua haki ya mtu kuamua nani anaweza kufikia taarifa zake binafsi, lini, wapi, kwa nini na kwa namna gani.

Rwanda nayo imeweka masharti maalumu kuhusu uhamishaji wa taarifa binafsi nje ya nchi.

Chini ya mfumo wake wa ulinzi wa taarifa, uhamishaji wa taarifa kwenda nchi nyingine unaweza kuhitaji idhini ya mamlaka husika, kuwepo kwa ulinzi unaotambulika kisheria au msingi mwingine unaoruhusiwa na sheria.

Sheria hiyo pia inaweka masharti kuhusu uhifadhi wa taarifa nchini Rwanda isipokuwa pale ambapo mdhibiti au mchakataji wa taarifa amepata idhini ya kuzihifadhi nje ya nchi.

Hii inaipa Rwanda mfumo wa kisheria unaojibu kwa uwazi zaidi swali linalozidi kuwa muhimu kadiri afya ya kidijitali inavyopanuka: Taarifa za afya zinapovuka mipaka, sheria na taasisi za nchi gani zinabaki na jukumu la kuzilinda?

Tanzania nayo ina mfumo wake wa kisheria wa ulinzi wa taarifa binafsi.

Hata hivyo, upanuzi wa haraka wa mifumo ya afya ya kidijitali unamaanisha kuwa sheria hizo zinapaswa kufanya kazi sambamba na mikataba ya manunuzi, makubaliano ya teknolojia, huduma za kuhifadhi taarifa mtandaoni, makubaliano na wafadhili pamoja na mikataba ya msaada wa kiufundi.

Umoja wa Ulaya umeenda mbali zaidi katika eneo hili kupitia European Health Data Space.

Mfumo huo ulianza kutumika mwezi Machi 2025 na unalenga kuwapa watu udhibiti mkubwa zaidi juu ya taarifa zao za afya za kielektroniki, huku ukiweka kanuni za matumizi salama ya taarifa hizo katika utoaji wa huduma za afya, tafiti, ubunifu na utungaji wa sera.

Mfumo huo unatambua jambo muhimu: taarifa za afya zina thamani kubwa katika kuboresha huduma na kufanya tafiti, lakini wakati huo huo ni taarifa nyeti sana za kibinafsi zinazohitaji ulinzi madhubuti.

Mfumo wa afya wa kidijitali unaweza kusaidia Serikali kubaini mwenendo wa magonjwa, kufuatilia upatikanaji wa dawa, kupima matokeo ya matibabu na kuchukua hatua haraka wakati wa milipuko ya magonjwa.

Lakini mfumo huo huo unaweza kuleta hatari kubwa za faragha na usalama ikiwa udhibiti wa upatikanaji wa taarifa, mikataba, usalama wa kimtandao na kanuni za kushirikisha taarifa vitakuwa dhaifu.

Kwa hiyo, suala muhimu si kama Tanzania inapaswa kutumia mifumo ya afya ya kidijitali inayoungwa mkono na washirika wa nje.

Ushirikiano wa kimataifa unaweza kuipa Tanzania teknolojia, fedha, utaalamu na miundombinu ambayo ingeweza kuchukua miaka mingi kuijenga kwa kutumia rasilimali za ndani pekee.

Swali gumu zaidi ni kama kila ushirikiano unaacha Tanzania ikiwa na udhibiti mkubwa na wa kudumu juu ya taarifa zake za afya.

Hilo linahitaji kutambua wazi taasisi ya Tanzania inayowajibika kwa kila aina ya taarifa, kuweka bayana nani ni mdhibiti na nani ni mchakataji wa taarifa, kujua taarifa zinahifadhiwa wapi, kuweka mipaka ya upatikanaji wa taarifa na kurekodi kila uhamishaji wa taarifa unaoruhusiwa.

Pia mikataba inapaswa kuhakikisha kuwa mamlaka za Tanzania zina udhibiti wa maana juu ya taarifa nyeti, huku taasisi za ndani zikiwa na uwezo wa kiufundi wa kuendesha na kulinda mifumo hiyo hata baada ya miradi inayofadhiliwa na wafadhili kumalizika.

Bila kufanya hivyo, Tanzania inaweza kufanikisha mabadiliko ya kidijitali bila kufanikisha kile kinachoweza kuitwa uhuru wa kitaifa wa taarifa.

Serikali ya Tanzania yenyewe inaeleza kuwa Data Use Partnership inalenga kuanzisha vyombo vya usimamizi na kujenga uwezo wa ndani, jambo linaloonyesha kuwa umiliki na usimamizi wa ndani tayari ni sehemu ya ajenda ya afya ya kidijitali.

Lakini uzoefu wa Kenya na Rwanda unaonyesha kwa nini kanuni zilizo wazi ni muhimu wakati fedha za kigeni, mashirika ya kimataifa, kampuni za teknolojia na mifumo ya afya ya Serikali vinapofanya kazi pamoja.

Mzozo wa Kenya unaonyesha jinsi suala la upatikanaji wa taarifa za afya linavyoweza kugeuka haraka kuwa suala la uwajibikaji wa umma.

Mfumo wa Rwanda unaonyesha umuhimu wa kuwa na kanuni zinazoweka wazi namna taarifa nyeti zinavyolindwa na jinsi zinavyoweza kuhamishwa kuvuka mipaka.

Mfumo wa Umoja wa Ulaya nao unaonyesha kiwango cha kina ambacho usimamizi wa taarifa za afya unaweza kufikia pale serikali inapojaribu kusawazisha ubunifu katika huduma za afya na haki ya mtu kudhibiti taarifa zake.

Kwa Tanzania, changamoto si kuzuia ushirikiano wa kimataifa.

Ni kuhakikisha kwamba ushirikiano huo hauondoi mamlaka ya nchi juu ya taarifa zinazozalishwa na wagonjwa, hospitali na wahudumu wa afya nchini.

Taarifa za afya za Tanzania zinazidi kuwa miongoni mwa rasilimali muhimu zaidi za kitaifa.

Swali ni kama taasisi za Tanzania zitajenga uwezo kwa kasi inayohitajika kuhakikisha kuwa teknolojia inaweza kuungwa mkono kimataifa, lakini mamlaka juu ya taarifa zinabaki wazi, zinawajibika na zinalindwa ndani ya Tanzania.