Uzalishaji dawa Tanzania wabaki chini ya mahitaji

AFRIKA inaendelea kuagiza dawa nyingi zinazotumiwa na wananchi wake kutoka nje ya bara hilo, hali inayozifanya nchi kama Tanzania kuwa katika hatari ya kukumbwa na changamoto za upatikanaji wa dawa kutokana na utegemezi wa minyororo ya kimataifa ya usambazaji, licha ya serikali mbalimbali kuongeza juhudi za kuimarisha uzalishaji wa dawa ndani ya nchi.

Changamoto hiyo inaonekana wazi Tanzania, ambako uzalishaji wa dawa nchini bado uko chini ikilinganishwa na mahitaji ya taifa. Idara ya Bohari ya Dawa (MSD) inasema kwa sasa hupata takribani asilimia 80 ya dawa kutoka nje ya nchi, na kuifanya kuwa mwagizaji mkubwa wa bidhaa za afya nchini.

Takwimu za serikali zilizowasilishwa katika bajeti ya Wizara ya Afya ya mwaka 2026/27 zinaonesha kuwa uzalishaji wa dawa na bidhaa za afya nchini unakidhi takribani asilimia 10 hadi 20 ya mahitaji ya taifa. Serikali imeweka lengo la kuongeza uzalishaji wa ndani hadi kufikia asilimia 80 ifikapo mwaka 2030.

Pengo hilo lina maana kwamba dawa nyingi zinazohitajika katika hospitali, vituo vya afya na maduka ya dawa nchini bado zinategemea minyororo ya kimataifa ya usambazaji kabla ya kuwafikia wagonjwa.

Utegemezi huo unaonekana zaidi inapochunguzwa dawa moja baada ya nyingine. Utafiti uliofanywa na taasisi ya utafiti na uchambuzi wa sera za maendeleo ya jamii na uchumi ya REPOA ulibaini kuwa ni takribani asilimia 16 tu ya dawa zilizochunguzwa katika sampuli yake zilizotengenezwa Tanzania, huku karibu asilimia 70 zikitoka nje ya Afrika Mashariki, India ikiwa miongoni mwa vyanzo vikuu.

Utafiti huo pia ulibaini kuwa vifaa tiba na vifaa vingine changamani vya afya vinategemea kwa kiwango kikubwa bidhaa zinazoagizwa kutoka nje.

Hali hiyo inaifanya sekta ya dawa kuwa katika hatari ya kuathiriwa na mabadiliko ya bei katika soko la kimataifa, ucheleweshaji wa usafirishaji, mabadiliko ya thamani ya fedha, uhaba wa bidhaa na misukosuko ya kisiasa na kiuchumi duniani.

Hata hivyo, Tanzania haianzi safari hiyo bila kuwa na viwanda vya dawa. Nchi ina wazalishaji wa bidhaa za dawa na serikali imekuwa ikichukua hatua za kuimarisha sekta hiyo.

Tathmini ya Benki ya Dunia ilibainisha kuwa Tanzania ina viwanda 41 vinavyotengeneza bidhaa za afya, vikiwemo viwanda 17 vya dawa na 24 vinavyotengeneza vifaa tiba, huku kukiwa na viwanda vingine vya dawa vinavyoendelea kujengwa.

Pamoja na uwepo wa viwanda hivyo, tathmini hiyo ilionesha kuwa takribani asilimia 80 ya dawa na vifaa tiba vinavyotumika nchini vinaagizwa kutoka nje. Miongoni mwa vikwazo vinavyoikabili sekta hiyo ni utegemezi wa malighafi kutoka nje, gharama kubwa za uzalishaji na gharama za nishati na huduma nyingine muhimu.

Utafiti uliochapishwa mwaka 2026 katika jarida la Discover Health Systems pia ulibaini kuwa sekta ya dawa Tanzania bado inategemea kwa kiasi kikubwa bidhaa kutoka nje, huku changamoto za uratibu wa mifumo ya udhibiti na taasisi zikikwamisha ukuaji wa uzalishaji wa ndani.

Utafiti huo ulieleza kuwa Afrika kwa ujumla huagiza zaidi ya asilimia 70 ya dawa inazotumia kutoka nje ya bara hilo, huku uwezo wa uzalishaji ukiwa umejikita katika nchi chache.

Soko la uhakika ni muhimu

Watengenezaji wa dawa wanahitaji soko kubwa na lenye mahitaji yanayotabirika ili kuwekeza katika mitambo, teknolojia na mifumo ya kuhakikisha ubora wa bidhaa.

Hata hivyo, serikali na taasisi za ununuzi zinapoendelea kununua kiasi kikubwa cha dawa kutoka kwa wazalishaji wa nje, viwanda vya ndani vinaweza kushindwa kupata soko la kutosha litakaloviwezesha kuzalisha kwa kiwango kikubwa na kushindana kwa ufanisi.

Mwezi Mei 2026, Wizara ya Afya ilisema MSD itatoa kipaumbele kwa dawa zinazotengenezwa nchini ambazo zinakidhi viwango vya Mamlaka ya Dawa na Vifaa Tiba Tanzania (TMDA), kabla ya kutafuta bidhaa hizo kutoka nje.

Serikali pia ilieleza kuwa inaweka mazingira rafiki kwa uwekezaji katika sekta hiyo, ikiwemo upatikanaji wa ardhi na miundombinu.

Hatua hiyo inaonesha kuwa sera za ununuzi wa dawa zinaweza kuwa nyenzo muhimu katika kukuza viwanda vya ndani, iwapo wazalishaji wataweza kukidhi mahitaji ya ubora, usalama, bei na upatikanaji wa bidhaa kwa wakati.

Nchi nyingine za Afrika zinaonesha uwezekano

Hali ya uzalishaji wa dawa katika nchi nyingine za Afrika inaonesha kuwa utengenezaji wa dawa ndani ya bara hilo unawezekana, ingawa maendeleo yake yanatofautiana kati ya nchi na nchi.

India imekuwa mojawapo ya vituo vikubwa vya uzalishaji wa dawa duniani na ni miongoni mwa wasambazaji muhimu wa dawa katika masoko ya Afrika. Takwimu za upatikanaji wa dawa Tanzania zinaonesha pia umuhimu wa bidhaa kutoka India katika soko la ndani.

Misri imejenga sekta kubwa ya uzalishaji wa dawa barani Afrika. Tafiti zilizochapishwa mwaka 2026 zinaonesha kuwa Afrika Kusini na Misri ni miongoni mwa nchi zenye mkusanyiko mkubwa wa viwanda vya dawa barani humo.

Afrika Kusini inatoa mfano wa mwelekeo ambao nchi za Afrika zinaweza kuzingatia katika kuimarisha uwezo wa kuzalisha dawa zinazohitajika kwa wingi.

Mwaka 2026, nchi hiyo ilifanya juhudi za kuanzisha uzalishaji wa ndani wa lenacapavir, dawa ya muda mrefu ya kuzuia maambukizi ya virusi vya UKIMWI (VVU), kwa kushirikiana na wadau wa kimataifa kutafuta mtengenezaji wa ndani ambaye angeweza kuzalisha dawa hiyo kwa usalama na gharama nafuu.

Hatua hiyo ilifuatia utoaji wa leseni za kuzalisha dawa hiyo kwa njia ya dawa za jenetiki kwa wazalishaji nchini India, Misri na Pakistan, huku kampuni za Afrika Kusini zikiwa hazijapewa leseni hizo mwanzoni.

Umuhimu wa hatua hiyo hauishii katika dawa moja ya kuzuia VVU. Inaakisi hoja inayozidi kujadiliwa barani Afrika kwamba nchi zinazokabiliwa zaidi na magonjwa fulani zinapaswa kuwa na uwezo mkubwa wa kuzalisha dawa zinazohitajika kukabiliana na magonjwa hayo.

Morocco nayo inaonesha kuwa kukuza uzalishaji wa dawa barani Afrika hakumaanishi kuacha kabisa kuagiza bidhaa kutoka nje. Nchi hiyo imejenga sekta kubwa ya dawa, lakini bado inaendelea kuagiza baadhi ya bidhaa hizo.

Takwimu za biashara za Benki ya Dunia zinaonesha kuwa Morocco iliagiza bidhaa za dawa zenye thamani ya takribani dola za Marekani bilioni 1.34 mwaka 2025. Hali hiyo inaonesha kuwa hata nchi zenye viwanda imara vya dawa zinaendelea kutegemea soko la kimataifa.

Afrika Kusini nayo iliagiza bidhaa za dawa zenye thamani ya takribani dola bilioni 2.5 mwaka 2025, zikiwemo bidhaa zenye thamani ya zaidi ya dola milioni 650 kutoka India.

Funzo linalopatikana si kwamba nchi za Afrika zinaweza kusitisha kabisa uagizaji wa dawa kutoka nje.

Hoja kuu ni iwapo zinaweza kuongeza kwa kiwango kikubwa uzalishaji wa bidhaa muhimu ndani ya nchi huku zikiendelea kuagiza dawa na teknolojia ambazo bado haziwezi kuzalishwa kwa ushindani katika masoko ya ndani.

Lengo la Tanzania kufikia asilimia 80 ya uzalishaji wa dawa ndani ya nchi ifikapo mwaka 2030 ni sehemu ya jitihada za kuelekea kwenye mwelekeo huo.

Lengo la 2030 linahitaji uwekezaji mkubwa

Hata hivyo, kutoka katika kiwango cha sasa kinachokadiriwa kuwa asilimia 10 hadi 20 ya mahitaji ya taifa hadi kufikia asilimia 80 ndani ya miaka minne iliyobaki kutahitaji upanuzi mkubwa wa viwanda, wataalamu wenye ujuzi, maabara za kudhibiti ubora, teknolojia, upatikanaji wa malighafi na mitaji.

Pia, itahitaji wazalishaji kupanua aina za bidhaa wanazotengeneza na kuingia katika uzalishaji wa dawa na bidhaa changamani zaidi.

Benki ya Dunia imeeleza kuwa wazalishaji wa Tanzania wamejikita zaidi katika bidhaa kama dawa zinazouzwa bila cheti cha daktari, dawa za malaria za jenetiki, dawa za kupunguza makali ya VVU na antibiotiki, huku bidhaa za afya zilizo changamani zaidi zikiendelea kutegemea uagizaji kutoka nje.

Kutengeneza vidonge nchini ni hatua moja, lakini uzalishaji wa viambato hai vya dawa, dawa za sindano, chanjo, vifaa vya kisasa vya uchunguzi na teknolojia nyingine changamani za afya unahitaji uwekezaji mkubwa zaidi, utaalamu wa kiufundi na uwezo imara wa kusimamia viwango na usalama wa bidhaa.

Bila kujenga msingi mpana wa viwanda, Tanzania inaweza kuongeza idadi ya dawa zenye alama ya “Imetengenezwa Tanzania” huku ikiendelea kutegemea nchi za nje kwa viambato, vifaa na teknolojia zinazotumika kuzalisha dawa hizo.

Utegemezi wa kuagiza dawa kutoka nje pia unaifanya sekta ya afya kuathiriwa na misukosuko ya usambazaji wa kimataifa na mabadiliko ya viwango vya ubadilishaji wa fedha.

Sarafu ya ndani inapopungua thamani dhidi ya fedha za kigeni, gharama za dawa zinazoagizwa kutoka nje na malighafi zinazotumika kuzalisha dawa zinaweza kuongezeka. Vilevile, uhaba wa dawa katika soko la kimataifa unaweza kufanya ununuzi kuwa mgumu zaidi.

Fedha zinazotumika kuagiza dawa kutoka nje zinaweza, kwa upande mwingine, kusaidia kukuza viwanda vya ndani, kutoa ajira kwa wataalamu, kufadhili tafiti za dawa, kuendeleza teknolojia na kuongeza shughuli za biashara zinazolipa kodi nchini.

Kwa nchi inayolenga kukuza uchumi kupitia viwanda, sekta ya dawa kwa hiyo si suala la afya pekee, bali pia ni sehemu ya mkakati mpana wa maendeleo ya uchumi.

Janga la UVIKO-19 lilionesha hatari za kutegemea minyororo ya kimataifa ya usambazaji wakati mahitaji ya dawa na vifaa tiba yanapoongezeka ghafla. Utegemezi wa Afrika kwa bidhaa za dawa kutoka nje ulitambuliwa kuwa mojawapo ya changamoto zilizoweza kuathiri upatikanaji wa bidhaa muhimu wakati wa janga hilo.

Kwa Tanzania, utegemezi wa sasa una maana kwamba janga jingine la afya duniani, kukwama kwa usafirishaji wa bidhaa au uhaba wa muda mrefu wa dawa katika soko la kimataifa vinaweza kuongeza shinikizo katika upatikanaji wa bidhaa muhimu.

Serikali tayari imetambua changamoto hiyo. MSD imesema kuongeza ununuzi wa bidhaa zinazotengenezwa nchini kunalenga si tu kupunguza uagizaji kutoka nje, bali pia kuimarisha usalama wa afya ya taifa, ajira na uwekezaji wa ndani.

Tanzania ina soko lenye mahitaji makubwa, sekta ya dawa inayokua na lengo rasmi la kufikia asilimia 80 ya uzalishaji wa ndani ifikapo mwaka 2030.

Hata hivyo, bado kuna swali la iwapo uwekezaji, teknolojia, malighafi, miundombinu, sera za ununuzi na mifumo ya udhibiti vitaimarika kwa kasi inayohitajika ili kugeuza lengo hilo kuwa uwezo halisi wa kuzalisha dawa.

India, Misri, Afrika Kusini na Morocco zinaonesha kuwa uzalishaji wa dawa unaweza kuwa shughuli muhimu ya viwanda katika nchi zinazoendelea. Lakini uzoefu wa nchi hizo pia unaonesha kuwa uwezo wa uzalishaji hujengwa kwa miaka kupitia uwekezaji, ujuzi, teknolojia, udhibiti wa ubora na upatikanaji wa masoko ya uhakika.

Kwa Tanzania, swali kuu kwa sasa si tu kwa nini nchi inaagiza dawa ambazo huenda ikaweza kuzizalisha yenyewe baadaye.

Swali ni iwapo Tanzania inaweza kubadilisha mahitaji yake makubwa ya dawa kutoka kuwa chanzo cha utegemezi wa bidhaa za nje na kuyafanya kuwa msingi wa kujenga sekta ya ndani ya dawa yenye uwezo wa kushindana, kabla ya kufika mwaka 2030.