Tanzania na changamoto ya kupunguza utegemezi wa dola

DAR ES SALAAM: Tanzania inapoimarisha uhusiano wake wa kiuchumi na Urusi, mjadala kuhusu uwezekano wa Afrika kupunguza utegemezi wa dola ya Marekani katika biashara za kimataifa umeanza kupata uzito zaidi.

Urusi imekuwa ikihamasisha matumizi ya fedha za kitaifa na mifumo mbadala ya malipo katika juhudi za kupunguza utegemezi wa miundombinu ya kifedha inayotawaliwa na nchi za Magharibi.

Kwa Tanzania na nchi nyingine za Afrika, hatua hiyo inaweza kutoa fursa mpya katika biashara na Urusi, lakini pia inaibua changamoto zinazohusu ubadilishaji wa fedha, gharama za miamala na athari za vikwazo vya kiuchumi.

Moja ya uwezekano unaojadiliwa ni wafanyabiashara wa Afrika kutumia fedha za kitaifa, kama shilingi ya Tanzania na ruble ya Urusi, katika kulipia bidhaa na huduma badala ya kutegemea dola katika kila muamala

Mfumo huo unaweza kupunguza baadhi ya gharama zinazotokana na ubadilishaji wa fedha na utegemezi wa taasisi za kifedha za kimataifa.

Hata hivyo, kupunguza matumizi ya dola hakumaanishi moja kwa moja kuwa nchi imepata uhuru wa kifedha.

Urusi imeanzisha miundombinu mbadala ya kifedha, ikiwemo System for Transfer of Financial Messages (SPFS), baada ya vikwazo vya nchi za Magharibi kuzuia upatikanaji wa baadhi ya huduma za mfumo wake wa kawaida wa kifedha.

Lakini mifumo hiyo bado ni midogo ikilinganishwa na mitandao ya kimataifa ya malipo na inaweza kukabiliwa na changamoto za upatikanaji wa fedha, kukubalika kimataifa na gharama za miamala.

Kwa Tanzania, suala kubwa si kama benki za Urusi zinaweza kupokea miamala kutoka nchini, bali kama kampuni za Tanzania zitaweza kubadilisha fedha hizo kwa urahisi, kudhibiti mabadiliko ya thamani ya fedha na kuendelea kupokea malipo endapo kutakuwa na vikwazo vipya vya kimataifa.

Hatari za vikwazo

Changamoto hiyo imeonekana katika mfumo wa malipo wa Urusi ambao umekuwa sehemu ya mvutano wa kisiasa na kiuchumi kati ya Moscow na nchi za Magharibi.

Marekani ilitangaza Oktoba 2026 vikwazo dhidi ya jukwaa la malipo la A7, ikilituhumu kuwezesha miamala inayohusishwa na ukwepaji wa vikwazo. Kampuni hiyo ilikataa tuhuma hizo.

Kwa wafanyabiashara wa Afrika, hali hiyo inaonyesha hatari zinazoweza kujitokeza iwapo biashara itategemea mfumo wa malipo unaohusishwa kwa karibu na mvutano wa kisiasa wa kimataifa.

Kwa mfano, Tanzania inaweza kuuza kahawa, korosho, karafuu na bidhaa nyingine za kilimo nchini Urusi na kulipwa kwa ruble.

Lakini kampuni hizo bado zinahitaji kulipa mishahara, wasambazaji na kodi kwa shilingi ndani ya Tanzania.

Iwapo ruble itakuwa vigumu au gharama kubwa kubadilishwa kuwa shilingi au fedha nyingine, faida inayotarajiwa kutokana na matumizi ya fedha za kitaifa inaweza kugeuka kuwa gharama nyingine kwa wafanyabiashara.

Afrika kutafuta mfumo wake

Changamoto nyingine ni uwezekano wa Afrika kubadilisha utegemezi mmoja na kuingia katika utegemezi mwingine.

Badala ya kutegemea dola na mifumo ya kifedha ya Magharibi, nchi za Afrika zinaweza kuishia kutegemea mifumo ya malipo ya Urusi, China au mataifa mengine.

Katika kutafuta njia mbadala, Afrika tayari imeanza kujenga mifumo yake ya malipo.

Pan-African Payment and Settlement System (PAPSS) imeanzishwa kuwezesha malipo ya biashara baina ya nchi za Afrika kwa kutumia fedha za kitaifa, hivyo kupunguza ulazima wa kutumia fedha za kigeni katika biashara ya ndani ya bara.

Tanzania pia inashiriki katika mifumo ya malipo ya kikanda kupitia East Africa Payment System pamoja na miundombinu ya malipo ndani ya Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika (SADC).

Mifumo hiyo inaonyesha uwezekano wa kujenga uhuru mkubwa wa kifedha kupitia taasisi za Afrika badala ya kubadilisha tu mfumo mmoja wa nje na mwingine.

Tanzania inakabiliwa na uamuzi

Kwa Tanzania, mpango wowote wa kuanzisha mfumo wa malipo wa moja kwa moja na Urusi unahitaji kuchunguzwa kwa kina, ikiwemo namna viwango vya ubadilishaji fedha vitakavyowekwa na nani atabeba hatari ya mabadiliko ya thamani ya fedha.

Pia kuna maswali kuhusu benki zitakazoshughulikia miamala, namna malipo yatakavyolindwa dhidi ya vikwazo na urahisi ambao wafanyabiashara wa Tanzania watakuwa nao katika kubadilisha mapato ya nje kuwa shilingi.

Uhusiano wa kibiashara kati ya Tanzania na Urusi nao ni sehemu ya mjadala huo.

Ingawa biashara kati ya nchi hizo imeongezeka, Tanzania kwa muda mrefu imekuwa ikiagiza bidhaa nyingi zaidi kutoka Urusi kuliko inavyouza nchini humo.

Hali hiyo inaibua swali kuhusu kama kuimarisha uhusiano wa kifedha kutaongeza uwezo wa Tanzania kuuza bidhaa zake nje au kutarahisisha zaidi uagizaji wa bidhaa kutoka Urusi.

Kwa Afrika, lengo si lazima liwe kuachana kabisa na dola wala kuhamia kwenye ruble.

Badala yake, nchi za Afrika zinaweza kutafuta mfumo wenye chaguo nyingi, unaowawezesha kufanya biashara na Urusi, Ulaya, Marekani, China, India na nchi za Ghuba huku wakiongeza matumizi ya mifumo yao ya malipo katika biashara ya ndani ya bara.

Kwa Tanzania, changamoto kubwa ni kuhakikisha Urusi inakuwa miongoni mwa masoko na washirika wa kifedha bila nchi kuingia katika utegemezi mpya.

Uhuru wa kifedha unaweza kumaanisha kuwa nchi za Afrika zina uwezo mkubwa zaidi wa kudhibiti miundombinu yao ya malipo, kupunguza utegemezi usio wa lazima kutoka nje na kuhakikisha hakuna nchi moja ya kigeni inayoweza kuamua iwapo wafanyabiashara wa Afrika wanaweza kufanya biashara.

Hivyo, mjadala wa sasa si kuhusu kubadilisha dola na ruble pekee, bali kujenga uwezo wa kifedha wa Afrika utakaoipa Tanzania na nchi nyingine uhuru mkubwa wa kuamua wapi, vipi na na nani wafanye biashara.