Jinsi Rushwa Inavyodhoofisha Uchumi wa Kenya
TUME ya Maadili na Kupambana na Rushwa ya Kenya (EACC) hivi karibuni ilitoa ripoti ya mwaka 2024 kuhusu hali ya rushwa nchini Kenya. Kwa mtazamo wa wachumi, ripoti hiyo inaendelea kuthibitisha kuwa rushwa ni kikwazo kikubwa na kilichojikita katika maendeleo ya uchumi wa nchi hiyo.
Ingawa ripoti ya EACC inaonesha taswira ya kusikitisha kuhusu rushwa, vyanzo vingine vinavyoaminika nchini Kenya vinaeleza kuwa nchi hupoteza hadi dola za Marekani bilioni 1.5 kila mwaka kutokana na rushwa, uzembe katika sekta ya umma na kunaswa kwa dola (state capture).
Ili kupata picha kamili kuhusu rushwa nchini Kenya, Utafiti wa Kitaifa wa Maadili na Rushwa wa mwaka 2024 uliofanywa na EACC ulitoa uchambuzi mpana na wa kina kuhusu hali ya rushwa nchini humo. Matokeo ya utafiti yanaonesha kuwa rushwa na mienendo isiyo ya kimaadili imeenea nchini, ambapo aina kuu katika utumishi wa umma ni pamoja na hongo, upendeleo, matumizi mabaya ya madaraka, ukabila, upendeleo wa kifamilia (nepotism) na ubadhirifu wa fedha za umma.
Ripoti hiyo pia ilibainisha kuwa chanzo kikuu cha mienendo isiyo ya kimaadili na rushwa katika utumishi wa umma ni tamaa na ukosefu wa uadilifu miongoni mwa watumishi wa umma. Kwa mujibu wa ripoti, hali hii imesababisha kushuka kwa ukuaji wa uchumi, kuzorota kwa ubora wa maisha ya Wakenya na kupanda kwa gharama za maisha. SOMA: Uchumi wa Kenya umeshuka 5.0% hadi 4.7%
Kwa kuwa rushwa na vitendo visivyo vya kimaadili vinaendelea kuwa miongoni mwa changamoto kubwa na za dharura katika maendeleo ya uchumi wa Kenya, juhudi za Tume ya EACC katika kuzuia na kupambana na rushwa, uhalifu wa kiuchumi na ukiukwaji wa maadili zinapaswa kuungwa mkono ikiwa Kenya inataka kujirekebisha kiutawala.
Kwa mtazamo wangu, hili linaweza kufikiwa kupitia utekelezaji madhubuti wa sheria, elimu kwa umma, na kukuza viwango na mifumo ya uadilifu, maadili na mapambano dhidi ya rushwa ambavyo kwa sasa vinaonekana kuwa dhaifu.
Hali hii inaonekana wazi kupitia upotevu mkubwa wa fedha za umma, ambao Waziri wa Fedha John Mbadi anakadiria kufikia hadi shilingi bilioni 2 kwa siku. Kwa mtazamo wangu kama mchambuzi, hali hii inalemaza utoaji wa huduma muhimu, inaongeza deni la taifa na kukatisha tamaa wawekezaji.
Kwa namna fulani, matokeo ya ripoti ya EACC hayana tofauti kubwa na msimamo wa Benki ya Maendeleo ya Afrika (AfDB). Benki hiyo inaeleza kuwa uchumi wa Kenya hupoteza takribani dola za Marekani bilioni 1.5 kila mwaka kutokana na mtiririko haramu wa fedha na rushwa ambazo wachumi wanaamini zingeweza kutumika kugharamia miundombinu, elimu na huduma za afya kwa manufaa ya wananchi wengi.
Nitachambua maeneo sita muhimu ya kiuchumi ili kuonesha jinsi rushwa inavyodhoofisha uchumi wa Kenya, nikianza na upotevu wa mapato ya serikali na mgogoro wa deni la taifa, kama inavyooneshwa na ripoti ya EACC pamoja na uchambuzi wangu binafsi baada ya kupitia kwa kina ripoti mbalimbali za umma kuhusu rushwa na matumizi mabaya ya fedha za umma.
Pato la Taifa la Kenya (GDP) ni takribani asilimia 7.8, ambapo sehemu kubwa hupotea kila mwaka kutokana na rushwa. Kwa mfano, ripoti ya EACC inaonesha kuwa uwiano wa deni kwa GDP ulikuwa asilimia 67.4 mwishoni mwa mwaka 2024, kiwango kinachozidi kizingiti cha asilimia 50 kilichowekwa na IMF.
Hali hii inaakisi ubadhirifu wa fedha za umma na hulazimisha serikali kukopa zaidi ili kugharamia miradi ya maendeleo. Kwa mtazamo wangu, matumizi yasiyo na tija husababisha uzembe mkubwa katika matumizi ya umma, mara nyingi yakichangiwa na mikataba ya manunuzi iliyojaa gharama zilizopandishwa, hali inayoongeza hasara ya hadi asilimia 5 ya GDP.
Sekta muhimu za uchumi zinaharibiwa na rushwa. Kwa mfano, gharama za miradi ya miundombinu hupandishwa makusudi ili kurahisisha utoaji wa rushwa. Hili linaonekana wazi katika ripoti ya EACC, ambapo gharama ya kukarabati reli ya zamani inakadiriwa kuwa dola milioni 150, ilhali Reli ya Kisasa ya SGR Awamu ya Kwanza iligharimu takribani dola bilioni 3.6. Vilevile, fedha zilizokusudiwa kwa huduma muhimu za afya na elimu mara nyingi huibwa, hali inayosababisha huduma duni kwa wananchi.
Aidha, rushwa katika forodha na bandari imeruhusu bidhaa bandia kuingia sokoni, jambo linaloharibu viwanda vya ndani na kudhoofisha ushindani wa haki katika kilimo na biashara. Athari kwa biashara na uwekezaji nazo ni kubwa. Ingawa ripoti haielezi wazi, inaashiria hali ya kunaswa kwa dola, ambapo wasomi wa kisiasa hutawala utungaji na utekelezaji wa sheria, na hivyo kuleta sintofahamu inayokatisha tamaa wawekezaji wa ndani na wa nje.
Hali hii inaongeza gharama za kufanya biashara, huku hongo ikihitajika ili kupita katika urasimu wa kupata leseni na vibali vya ujenzi. Matokeo yake, manunuzi ya umma yanakumbwa na rushwa, na mikataba hutolewa kwa makampuni yasiyo na uwezo lakini yenye uhusiano wa kisiasa badala ya wazabuni bora zaidi wa Kenya.
Rushwa pia imeimarisha umaskini, ukosefu wa usawa na mkusanyiko wa utajiri mikononi mwa wachache. Tabaka dogo la watawala na wanasiasa limekusanya utajiri mkubwa, huku watu takribani 8,000 wakimiliki mali zaidi ya asilimia 99.9 ya wananchi. Hali hii imeongeza gharama za maisha, kwani rushwa katika usimamizi wa rasilimali muhimu kama uagizaji wa mahindi hupandisha bei ya chakula na kupunguza uwezo wa wananchi wa kawaida kumudu mahitaji yao.
Kwa tathmini yangu, mfumo wa ugatuzi uliolenga kusambaza rasilimali kwa haki zaidi umehamisha rushwa kutoka serikali kuu hadi serikali za kaunti. Hili linaonesha mmomonyoko wa taasisi na maadili ya kijamii katika usimamizi wa uchumi.
Taasisi zimeendelea kudhoofika. Vyombo muhimu vya kupambana na rushwa kama EACC hukabiliwa na uhaba wa rasilimali, ucheleweshaji wa haki mahakamani na ukosefu wa dhamira ya kisiasa, hali inayosababisha hukumu chache kwa watuhumiwa wakubwa.
Utamaduni wa kutoadhibiwa umeendelea kushamiri, huku imani kwamba wanasiasa wanaweza kuiba bila kuwajibishwa ikidhoofisha imani ya wananchi kwa taasisi za serikali. Kwa mfano, kesi nyingi huchukua zaidi ya miaka kumi kukamilika, na katika baadhi ya matukio, dhamana huwa nafuu kuliko rushwa, jambo linalowanasa wananchi katika mzunguko wa umaskini.
Hadi mwishoni mwa mwaka 2025, rushwa inaendelea kuwa tishio kubwa zaidi kwa uthabiti wa uchumi wa Kenya. Benki ya Maendeleo ya Afrika imesisitiza haja ya kushughulikia kunaswa kwa dola na kuimarisha taasisi ili kusaidia urejeshaji wa uchumi. Bila suluhisho la kina dhidi ya uporaji wa rasilimali za umma, uwezo wa Kenya kujigharamia maendeleo yake utaendelea kudhoofika.
Kutokana na ukomo wa nafasi katika gazeti, siwezi kuichambua ripoti hii kwa kina zaidi. Hata hivyo, wasomaji wanaotaka kuelewa kwa undani athari za rushwa na utamaduni wa hongo katika uchumi wa Kenya, pamoja na jinsi mikataba ya manunuzi ilivyopandishwa bei na kugharimu hadi asilimia 5 ya GDP, wanashauriwa kusoma Utafiti wa Kitaifa wa Maadili na Rushwa (NECS), 2024, Ripoti ya Utafiti ya EACC Na. 17, iliyochapishwa Februari 2025, yenye kurasa 73. Nina uhakika kuwa mtakutana na taarifa ambazo wengine hawapendi ziwekwe wazi.
