Tanzania yatakiwa kutumia madini kujenga viwanda
Tanzania inakabiliwa na fursa kubwa ya kutumia utajiri wake wa madini muhimu kujenga viwanda na kuongeza thamani ya rasilimali hizo ndani ya nchi, badala ya kuendelea kutegemea mauzo ya madini ghafi.
Fursa hiyo inakuja wakati Afrika ikizidi kuwa muhimu katika mabadiliko ya nishati duniani kutokana na kuwa na madini yanayotumika katika utengenezaji wa betri, magari ya umeme, mifumo ya nishati jadidifu na teknolojia nyingine.
Hata hivyo, hali hiyo inaibua swali muhimu kwa Tanzania kuhusu kama nchi itabaki kuwa msambazaji wa madini kwa viwanda vya nje au itaweza kujenga uwezo wa kuyatumia madini hayo kuzalisha bidhaa mbalimbali ndani ya nchi.
Umoja wa Mataifa (UN) umeonya kuwa kwa muda mrefu nchi za Afrika zimekuwa zikisafirisha bidhaa ghafi na zilizofanyiwa uchakataji mdogo, huku zikibakiza sehemu ndogo ya thamani inayozalishwa katika minyororo ya thamani duniani.
Kwa mujibu wa Shirika la Utafiti wa Jiolojia la Marekani (USGS), Tanzania ilikuwa mzalishaji wa tano kwa ukubwa duniani wa graphite asilia mwaka 2024, wakati sekta ya uchimbaji madini na uchimbaji mawe ilichangia takribani asilimia 10 ya Pato la Taifa.
Utafiti wa mwaka 2026 uliofanywa na watafiti kutoka Chuo Kikuu cha Mzumbe na Chuo Kikuu cha Dar es Salaam umeeleza kuwa Tanzania ina fursa ya kuingia katika hatua za juu zaidi za mnyororo wa thamani wa madini, ikiwemo usafishaji wa malighafi za betri, uchakataji wa graphite na utenganishaji wa madini adimu.
Hata hivyo, utafiti huo umebainisha kuwa upungufu wa uwezo wa usafishaji madini, wataalamu wenye ujuzi wa kitaalamu, mitandao ya wazalishaji na mifumo ya uthibitishaji ni miongoni mwa changamoto zinazoweza kuchelewesha maendeleo ya viwanda vinavyotokana na madini.
Uzoefu wa nchi za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo (DRC), Zimbabwe na Namibia unaonyesha kuwa kuwa na utajiri mkubwa wa madini pekee hakutoshi kuhakikisha nchi inapata mabadiliko ya viwanda.
Nchini Zimbabwe, Serikali imechukua hatua za kuzuia sekta ya lithium kutegemea zaidi mauzo ya madini ghafi. Februari 2026, Serikali ilipiga marufuku usafirishaji wa madini ghafi na madini ya lithium yaliyokolezwa, ikieleza kuwa hatua hiyo inalenga kudhibiti mianya ya upotevu wa mapato na ukiukwaji wa taratibu za usafirishaji.
Namibia nayo imekuwa ikikabiliwa na utegemezi mkubwa wa mauzo ya bidhaa chache za msingi, hali ambayo UNCTAD imeonya inaweza kuifanya nchi kuwa katika hatari ya kuyumba kwa bei za bidhaa katika soko la dunia na misukosuko ya nje.
Kwa Tanzania, uzoefu huo unaonyesha kuwa mabadiliko ya nishati duniani hayapaswi kuishia katika kuongeza shughuli za uchimbaji wa madini, bali yanapaswa kutumika kama fursa ya kujenga uwezo wa uzalishaji na viwanda nchini.
Ili kutumia fursa hiyo, Tanzania inaweza kuongeza uwezo wa uchakataji wa graphite, nickel na madini mengine muhimu, kuunganisha miradi ya uchimbaji na viwanda vya ndani, pamoja na kuwekeza katika elimu na ujuzi wa uhandisi, kemia na teknolojia ya uchakataji wa betri.
Aidha, kuna umuhimu wa kuhakikisha uwekezaji katika sekta ya madini unahusisha uhamishaji wa teknolojia, ushiriki wa wazalishaji wa ndani na uendelezaji wa taasisi za utafiti zinazoweza kutengeneza teknolojia za uchakataji wa madini.
Miundombinu ya umeme na usafirishaji pia inatajwa kuwa muhimu katika kuvutia na kuendeleza viwanda vinavyotumia madini kama malighafi, huku mikataba ya uwekezaji ikihitaji kuweka malengo yanayopimika ya kuongeza thamani ya madini.
Kwa upande mwingine, Serikali inahitaji kuimarisha ufuatiliaji wa mazingira kadiri shughuli za uchakataji wa madini zinavyoongezeka ili kuhakikisha maendeleo ya viwanda hayaathiri mazingira na jamii zinazozunguka maeneo ya uzalishaji.
Tanzania tayari imeanza kujadili uwezekano wa kuongeza uwezo katika eneo hilo, ikiwemo mpango wa kuanzisha kituo cha ubora cha madini mkakati kitakachojikita kwa sehemu katika teknolojia ya betri na kuongeza thamani ya madini.
Kwa hiyo, changamoto kubwa kwa Tanzania si kiasi cha graphite, nickel au madini mengine muhimu ambacho nchi inaweza kuchimba, bali ni kiasi gani cha thamani ya mwisho ya bidhaa hizo kinaweza kubaki ndani ya nchi.
Ikiwa Tanzania itaweza kuunganisha uchimbaji wa madini na uchakataji, teknolojia, ujuzi na uzalishaji wa bidhaa, sekta hiyo inaweza kuwa kichocheo muhimu cha ujenzi wa viwanda na kuongeza nafasi ya nchi katika minyororo ya thamani duniani.
