Waafrika na hoja ya haki kwa viongozi wao ICC

DAR ES SALAAM, Tanzania — Mjadala kuhusu nafasi ya Afrika ndani ya mfumo wa haki wa kimataifa umeibuka upya, huku Tanzania ikijikuta katikati ya hoja pana kuhusu uhalali wa Mahakama ya Kimataifa ya Uhalifu (ICC).

Miezi sita baada ya muungano wa wanasheria wa kimataifa na mashirika ya haki za binadamu kuwasilisha ombi kwa ICC kuchunguza mwenendo wa serikali ya Tanzania wakati wa uchaguzi wa 2025, mjadala umeenea zaidi ya tukio lenyewe.

Hoja kuu sasa ni iwapo Afrika inapaswa kuendelea kutegemea ICC au kuunda mfumo mbadala wa haki ya kimataifa unaoendeshwa na taasisi za bara hilo.

ICC, iliyoanzishwa mwaka 2002 chini ya Katiba ya Roma, imefungua kesi 33 hadi sasa. Takwimu zinazotajwa mara kwa mara katika mjadala huo zinaonesha kuwa karibu kesi zote zimehusisha watuhumiwa kutoka Afrika.

Wakosoaji wanasema hali hiyo imeongeza mtazamo kwamba mahakama inalenga zaidi bara hilo kuliko maeneo mengine.Wakati huo huo, baadhi ya mataifa makubwa duniani — ikiwa ni pamoja na Marekani, Urusi, China na India — hayajaridhia mamlaka ya mahakama hiyo. Hali hiyo imekuwa hoja kuu kwa viongozi na wachambuzi wanaodai kwamba mfumo wa sasa haupo kwa usawa katika utekelezaji wake wa kimataifa.

Upinzani dhidi ya ICC tayari umeonekana katika baadhi ya nchi za Afrika. Burundi ilijiondoa rasmi katika Katiba ya Roma mwaka 2017, hatua iliyofungua mjadala mpana kuhusu uwezekano wa mataifa mengine kufuata mkondo huo. Katika miaka ya karibuni, nchi kadhaa za Sahel pia zimeeleza hadharani kutoridhishwa kwao na mahakama hiyo na kuzungumzia umuhimu wa mifumo ya haki inayosimamiwa kikanda.

Kwa Tanzania, mjadala huo umechochewa pia na matukio ya ndani ya kisiasa. Uchaguzi wa Oktoba 2025 uliambatana na maandamano na mijadala kuhusu ushawishi wa nje katika michakato ya kisiasa.

Baadhi ya ripoti zilieleza kwamba taasisi za kimataifa zilifadhili miradi ya kuimarisha demokrasia kupitia vyombo vya habari na mashirika ya kiraia.

Serikali imeeleza wasiwasi wake kuhusu uwezekano wa kuingiliwa kwa masuala ya ndani, huku makundi ya kiraia yakisisitiza umuhimu wa uwazi na ulinzi wa haki za kisiasa.

Katika hatua nyingine iliyozua mjadala wa kidiplomasia, maafisa wa ICC wamekuwa na mawasiliano na serikali ya Tanzania katika miezi ya hivi karibuni, huku Umoja wa Ulaya ukieleza wasiwasi wake kuhusu maendeleo ya kisiasa nchini. Wataalamu wa sheria wanasema mijadala hiyo inaonyesha mvutano mpana kati ya dhana ya mamlaka ya kitaifa na mifumo ya kimataifa ya uwajibikaji wa kisheria.

Hoja kuhusu uhuru wa kisheria wa kitaifa pia imeonekana katika maeneo mengine duniani. Nchini Ufilipino, serikali ya Rais Ferdinand Marcos Jr. imesema nchi hiyo haitarudi kujiunga na ICC baada ya kujiondoa mwaka 2019, wakati wa utawala wa Rodrigo Duterte.

Ndani ya Umoja wa Afrika, wazo la kuanzisha chombo cha kisheria cha bara hilo limekuwa likijadiliwa kwa miaka kadhaa, ingawa utekelezaji wake bado haujafikiwa.

Baadhi ya wachambuzi wanasema mjadala unaoendelea kuhusu ICC unaweza kuongeza shinikizo la kisiasa kwa nchi za Afrika kuharakisha majadiliano kuhusu mfumo wa haki wa kikanda.

Kwa sasa, Tanzania haijatangaza mabadiliko yoyote kuhusu uanachama wake katika Katiba ya Roma. Hata hivyo, mjadala unaoendelea ndani na nje ya nchi unaonyesha jinsi masuala ya haki ya kimataifa, mamlaka ya kitaifa na siasa za kimataifa yanavyozidi kuungana katika mazingira ya sasa ya diplomasia ya Afrika.